آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۹۷۳
تاریخ انتشار: ۱۶ تير ۱۳۹۷ - ۱۱:۵۰
وحید مردانه


چکیده
در مقاطع پایانی بحران سیاسی- نظامی در یک کشور بحران زده، قاعده‌ای بین کشورهای ناجی یا اشغالگر به عنوان مهمان و کشور بحران زده به عنوان میزبان وجود دارد که در آن منفعت گراهای  کشور میهمان و امنیت- حیثیت گراهای کشور میزبان به جان دولت‌های خود می‌افتند و خواستار تغییر مناسبات می‌شوند. طبق این قاعده جریان‌سازی‌های شدیدتر اپوزیسیون ایرانی در کوتاه مدت و اپوزیسیون سوری در دراز مدت با کمک بحران‌سازی اسرائیل در سوریه و دستگاه تبلیغاتی غرب امری غیر قابل اجتناب است. البته اشاره همین مخالفان به مزایای حضور ایران در سوریه در مواردی همچون بالا رفتن قدرت چانه‌زنی ایران، دور کردن مرزهای دفاعی ایران، تقویت عمق راهبردی، دور زدن تحریم‌ها از طریق سوریه، اشاعه فرهنگ و غیره قابل تأمل است.

مقدمه
یکی از مسایلی که بعد از حضور مستشاری و نظامی هر کشوری در یک کشور بحران زده دیگر(چه با رضایت طرفین و چه به صورت تحمیلی) پیش می‌آید، این است که با فروکش کردن بحران، در وهله نخست گروه‌های اپوزیسیون کشور مبدا و مقصد و سپس افکار عمومی آنان خواستار خروج نیروهای حاضر در آن کشور می‌شوند. معمولاً استدلال اپوزیسیون‌های دولت میهمان که شامل «منفعت گراها»1 می‌شود از منظر هزینه‌های مالی بوده و استدلال اپوزیسیون‌های دولت میزبان که شامل «امنیت گراها »2و «حیثیت گراها»3 می‌شود در راستای حفظ یا بازگرداندن استقلال و عزت ملی است. شاید این فرآیند را بتوان به جسم بیماری تشبیه کرد که سیستم ایمنی بدن به هنگام بیماری پذیرای داروهای تجویزی بوده اما بعد از ترمیم جسم و رفع بیماری، مصرف همان داروها از جانب سیستم ایمنی به عنوان خطر تلقی شده و با آن به مبارزه می‌پردازد.

در مطلب حاضر سعی می‌شود تا از دریچه نگاه برخی تحلیلگران معاند ج. ا. ایران (خارج نشینان فارسی زبان) به حضور ایران در سوریه از منظر سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی پرداخته شود و به این پرسش پاسخ داده شود که هزینه‌هایی که ایران در سوریه می‌پردازد از منظر هزینه- فایده چه توجیهاتی دارد؟ فرضیه‌های به دست آمده این است که هزینه‌هایی که ج.ا. ایران در سوریه متحمل می‌شود الزاماً به معنای اتلاف یکطرفه هزینه نبوده و فایده‌های ملموس آن در عرصه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی با بازگشت هرچه بیشتر ثبات در سوریه در سبد ایران ریخته خواهد شد.

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
بُعد سیاسی:
1- بالا رفتن قدرت چانه زنی ایران در سطح بینالملل؛ «شادیار عمرانی» تحلیلگر رادیو زمانه، دستآورد امروز دولت روحانی و سپاه قدس در صحنه دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی در پسِ مساله سوریه را بیانگر پیروزی حاکمان ایران در سهمخواهی جهانی میداند.(1)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
2- رشد نفوذ سیاسی ایران در سوریه و به حاشیه رانده شدن جریان دموکراسی در سوریه؛ «علی کشتگر» یکی از رهبران اصلی سازمان منافقین معتقد است که حضور ایران در سوریه باعث شد تا جریان دموکراسی سوریه (میانه‌روها و اصلاح‌ طلب‌ها) که در پی بهار عربی در سال 2011 در حال قدرت‌گیری بود، به حاشیه رانده شود.(2)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
بُعد امنیتی:
1- دورتر کردن مرزهای امنیتی- دفاعی؛ «دکتر مهران براتی» عضو هیئت اجرائی «اتحاد جمهوریخواهان ایران» در آلمان در مورد منافع ایران در سوریه می‌گوید: «حضور ایران در سوریه کاملاً جدی است یعنی نمی‌توانیم بگوییم که تنها به خاطر پشتیبانی از نظام بشار اسد است؛ چنانچه ایران، سوریه را از دست دهد و حضورش در سوریه ممکن نباشد در آن صورت باید تنها در مرزهای خودش از جمهوری اسلامی دفاع کند.»(3)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
2- تقویت عمق استراتژیک، کاهش تکیه بر گروه های مقاومت فلسطین و ایجاد منطقه «گازانبر» علیه اسرائیل؛ «میثم بهروش» پژوهشگر روابط بینالمللِ مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه لوند سوئد در یادداشتی با عنوان «استراتژی کلان ایران در سوریه پساداعش» مینویسد: «با توجه به تضعیف روزافزون داعش، به نظر میرسد تهران به دنبال یک جاپای نظامی و پشتیبانی در نواحی جنوب غربی سوریه و نزدیکی بلندیهای جولان است. چنین گامی در صورت تحقق، علاوه بر تقویت عمق استراتژیک ایران، آنها را قادر میسازد جبهه جدیدی علیه اسرائیل در شمال شرقی آن گشوده و با تکیه بر حزب الله در جنوب لبنان، منطقه فراخی از شمال اسرائیل را به شکل گازانبری تحت محاصره قرار دهد.» «این راهبرد همچنین میتواند کاهش بالقوه نفوذ جمهوری اسلامی در نوار غزه -با توجه به طرح اتحاد حماس و فتح- و بهرهبرداری از آن به عنوان سکویی برای مقابله با اسرائیل در صورت وقوع جنگ را تا حدی جبران کند.»(4)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
4- ایجاد ارتش منطقه ای؛ «شاهرخ بهزادی» تحلیلگر بخش فارسی رادیو فرانسه نوشت: «ارتباطات نزدیک جمهوری اسلامی با حزب الله لبنان و یگانهای عمده حشد الشعبی در عراق که بیش از ١۰۰ هزار شبه نظامی را در اختیار دارند، حکایت از گستره نیروهای نظامی و شبه نظامی وفادار و وابسته به جمهوری اسلامی در این کشورها دارد.»(6)

5- ممانعت از ایجاد کردستان بزرگ؛ بی بی سی فارسی دیگر محور راهبردی کلان ایران در سوریه پس از شکست داعش را، ممانعت از ظهور کشورهای مستقل در داخل خاک سوریه به ویژه کشوری کردی در نواحی شمال و شمال شرقی میداند. بی بی سی این احتمال را میدهد که روسیه و آمریکا در آیندهای نزدیک، ایران و ترکیه را تحت فشار قرار دهند تا حداقل یک اقلیم خودمختار کرد در سوریه مشابه عراق ایجاد شود.(7)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
بُعد اقتصادی:
1- سوریه، راه ورود ایران به اروپا و دور زدن تحریم‌ها؛ «دکتر مجید رفیع زاده»7 رئیس شورای بین‌المللی آمریکا در خاورمیانه که اصالتی ایرانی-سوری دارد می‌گوید: «با آن که مقالات بسیاری درباره نقش ژئوپلیتیک و استراتژیک ایران در سوریه نوشته شده اما به تغییر روابط اقتصادی میان دو کشور توجه کافی نشده است. روابط اقتصادی ایران و سوریه به سرمایه‌گذاری در بخش زیربنایی و نقل و انتقالات محدود نمی‌شود؛ بلکه چند ماه پیش از اعتراضات مردمی سوریه در سال 2011، ایران، سوریه و عراق قراردادهای متعددی از جمله یک قرارداد ۱۰ میلیارد دلاری برای ساخت خط لوله گاز طبیعی امضا کردند که از ایران آغاز می‌شود و با عبور از سوریه، و لبنان به چندین کشور اروپای غربی می‌رسد. طبق این قرارداد سوریه و عراق نیز مقدار معینی از گاز طبیعی را به شکل روزانه دریافت می‌کردند.»

«یک قرارداد چشمگیر دیگر که پیش از آغاز درگیری‌های سوریه امضا شد، پیشنهاد تأسیس یک بانک مشترک در دمشق بود که دولت ایران صاحب ۶۰ درصد آن باشد. آن قرارداد امکان می‌داد که ایران با دیگر مراکز مالی دنیا رابطه برقرار کند. طبق تفاهم نامه‌های تجاری مذکور، تجارت میان شرکت‌های دولتی آزادتر می‌شد و هر دو کشور اعلام کرده بودند که هزینه گمرک را برای تسهیل مراودات و بازرگانی کاهش می‌دهند. به ویژه سوریه اعلام کرد که هزینه کالاهای صادراتی خود به ایران را تا ۶۰ درصد کاهش می‌دهد. قراردادهای تجاری برای هر دو طرف حیاتی هستند. گفته می‌شود که این توافقنامه‌ها حجم تجارت سالانه میان دو طرف را تا ۵ میلیارد دلار بالا می‌برد.

رفیع زاده در پایان یادآور می‌شود: «بدون شک، ایران منافع ژئوپلیتیک و استراتژیک فراوانی در سوریه دارد اما سوریه رگ حیاتی اقتصادی ایران نیز به شمار می‌رود. با منزوی شدن روزافزون دو کشور از سوی جامعه بین‌الملل، روابط اقتصادی آنها به شدت اهمیت یافته است و تا مادامی که ثبات به سوریه بازنگردد، شرایط اقتصادی طرفین بهبود نخواهد یافت.»(8)

«مرکز مطالعات ایرانی آنکارا» نیز در این باره می‌نویسد: «ایران بر اقتصاد سوریه تسلط پیدا کرده است و از آن هم به عنوان ابزاری برای شکستن تحریم‌های بین‌المللی بر ضد ایران و هم گذرگاهی برای صدور کالای ایرانی به کشورهای عربی بهره می‌گیرد.»(9)

2- نقش فعال در بازسازی سوریه؛ بی بی سی فارسی می‌نویسد: «ایران به همراه روسیه تمایل آشکاری به بازسازی سوریه از خود نشان داده‌اند. انعقاد تفاهم نامه‌های مختلف تجاری از جمله 5 تفاهم‌نامه همکاری میان ایران و سوریه در زمینه‌های استخراج فسفات، احداث پایانه‌های نفت و‌ گاز و ارائه خدمات مخابراتی در ژانویه ۲۰۱۷ گواه این مساله است. با توجه به سلطه سپاه پاسداران بر صنعت مخابرات در ایران، تلاش این سازمان برای ایفای نقش در حوزه مخابرات در سوریه و بدین‌ ترتیب کنترل ارتباطات تلفنی و اینترنتی در آن چندان عجیب و غیرمنتظره نیست. هرچند گروه‌های مخالف بشار اسد در سوریه اعطای چنین امتیازاتی به ایران و به خصوص سپاه پاسداران را تلاشی نظام‌مند برای غارت سوریه توصیف کرده‌اند، پر واضح است که این مساله منافع اقتصادی قابل توجهی نیز در کنار منافع نظامی و اطلاعاتی در منطقه برای ایران در پی داشته باشد.(10)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
بُعد فرهنگی:
1- ایجاد بستر نرم برای بهره‌برداری در میدان سخت؛ «حسن داعی» از منافقان شناخته شده و سردبیر تارنمای «فوروم ایرانیان آمریکا» می‌گوید: «ایران برای صدور انقلاب از دو شیوه استفاده کرده و می‌کند. یکی به شیوه نظامی و سخت، که توسط سپاه قدس و گروه‌های شبه نظامی در سراسر جهان- از حزب الله لبنان تا فاطمیون افغانستان و زینبیون پاکستانی و انصارالله در یمن و...- این بخش سخت، و سخت افزاریِ ماجراست. اما بخش دیگری که کمتر مورد توجه قرار گرفته، صدور انقلاب به شیوه نرم است که شامل شبکه وسیعی از مدارس و حوزه‌های علمیه و کنفرانس‌ها و تبلیغات می‌شود. این ظرفیت، برای ایران زمینه‌ای فراهم می‌کند تا طرز تفکر خود را در میان جوامع اسلامی به پیش ببرد؛ و پشت جبهه برای سیاست خارجی‌، و فعالیت‌های تروریستی‌اش زمینه سازی کند. برای نمونه، لشکری به نام فاطمیون که در افغانستان درست کرده، و نزدیک به 18000 نیرو دارد، فرماندهان عمده‌اش مثل «علی‌رضا توسلی» که کشته شد، از طلاب جامعه المصطفی بودند. یا گروه زینبیون که پاکستانی‌اند و الآن در سوریه بیش از ۲۵۰۰ نیرو دارند، همگی طلبه جامعه المصطفی بودند.

... مهمترین موضوع این است که وقتی ۴۰،۰۰۰ مبلغ در سراسر دنیا داشته باشید، از آنها برای پیشبرد اهداف خودتان استفاده می‌کنید. مثل آن ملاهایی که در ایتالیا با گروه‌های چپگرا جلسه می‌گذارند برای حمایت از بشار اسد. یعنی از فعالیت مذهبی و مثلاً فرهنگی شروع می‌شود و بعد می‌رسد به فعالیت سیاسی و یارگیری برای سپاه قدس.»(11)

توجیه حضور ایران در سوریه از منظر معاندان ایرانی
2- اشاعه فرهنگ از طریق حضور نظامی در کشورها؛ «رضا تقی‌زاده» از دیگر چهره‌های تحلیلگر ضد انقلاب در مورد حضور ایران در سوریه می‌گوید: «در تقابل با نقش سازنده که یک قدرت منطقه‌ای می‌تواند در جهت تأمین صلح و توسعه تجارت و اشاعه فرهنگ و استفاده از ابزارهای قدرت نرم به‌عمل آورد، حضور نظامی و مداخله در امور داخلی کشورها است.»(12)

نتیجه‌گیری:
اعلام رسمی پایان داعش در سوریه و عراق از جانب ایران و متحدانش، عرصه را برای مخالفان داخلی و خارجی حضور ایران در سوریه- به ویژه اسرائیلی‌ها- بازتر کرد تا ادامه این حضور را غیر موجه جلوه دهند و حتی خواستار واکنش قدرت‌ها در قبال آن شوند. با گذر زمان طبیعتاً تردیدها در مورد هزینه- فایده حضور ایران در سوریه به ویژه بین اپوزیسیون‌های داخلی ایران و سوریه پررنگ تر می‌شود و حتی یکی از مبانی اصلی انتخاب مردم در کارزارهای انتخاباتی، آینده این دو کشور خواهد شد. استدلال اپوزیسیون منفعت گرای ایران بیشتر معطوف به هزینه‌های مالی بوده و اپوزیسیون امنیت گرای سوری نیز بر بالقوه بودن جنگ جدید در سوریه بین اسرائیل و محور مقاومت متمرکز خواهد بود که قاعدتاً اسرائیل در این میان برای تحریک بیشتر امنیت گراها مجبور به تشدید حملات موسمی خود علیه مواضع سوری- ایرانی است.

حتی معاندان ج.ا.ایران نیز صرفاً نیمه خالی لیوان در مورد حضور ایران در سوریه را نمی‌بینند و به ویژه در دراز مدت مواردی همچون بالارفتن قدرت چانه زنی ایران در سطح بین‌المللی، دور کردن مرزهای دفاعی- امنیتی ایران، تقویت عمق راهبردی ایران، دور زدن تحریم‌های اقتصادی از طریق سوریه، در دست گرفتن بازار سوریه، اشاعه فرهنگ ایران و ایجاد ارتش منطقه‌ای از طریق این فرهنگ‌سازی را از جمله فواید این حضور می‌دانند که موارد مذکور پاسخی بر سوال مطروحه در نوشتار حاضر در مورد هزینه- فایده‌های حضور ایران در سوریه می‌باشند.

*کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای و کارشناس موسسه تحقیقات و پژوهش‌های سیاسی علمی ندا


1- منفعت گراها در اینجا عبارتند از جناح‌های رقیب دولت حاکم که با دو انگیزه کلی سعی دارند حضور سیاسی یا نظامی کشور خود در کشور دیگر را به عنوان آفت جلوه دهند:

الف) با انگیزه سیاسی (تخریب جناح حاکم برای بهره‌برداری در انتخابات آینده آن کشور).

ب) با انگیزه مادی- اقتصادی (جلوگیری از صرف هزینه‌های مالی بیشتر جناح حاکم، بر اساس ایدئولوژی موازی با دولت میزبان)

2- امنیت گراها همواره بر امنیت حتی از نوع حداقلیِ آن توجه دارند و مخالف ورود دولت های خود در چالش های امنیتی حتی برای کسب وجهه و جایگاه بهتر بین المللی هستند. در واقع امنیت گراها رویکردی انفعالی به تحولات برون مرزی داشته و قائل به حفظ وضع موجود هستند و اصطلاحاً جلوگیری از ضرر در هر مرحله ای را منفعت قلمداد میکنند. شعار نه غزه، نه لبنان از جمله مصادیق این نوع از تفکر است.

3- حیثیت گرایی معمولاً اندیشه ای است که عزت ملی را بالاتر از منافع اقتصادی و سیاسی مییابد. در این اندیشه، حفظ وضع موجود در امنیتِ حداقلی به عنوان ننگ ملی قلمداد میشود و هر حاکمی در این مقطع از منظر حیثیت گراها به سرسپردگی و بی غیرتی متهم میشود. مثلاً عراق امروزی - به ویژه اکثریت شیعه آن- در جریان حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام در تشخیص بد و بدتر در کوتاه مدت دچار تردید بود و اندیشه منفعت گرایی در این کشور حاکم شد، سپس در میان مدت با گسترش موج بمبگذاری های داخلی، همگرایی ها برای اخراج آمریکا از عراق بیشتر شد و اندیشه امنیت گرایی در این کشور حاکم شد و اکنون با پیروزی نسبی عراق بر چالش داعش شاهد افول دولت امنیت گرای نصر و ظهور جریان حیثت گرای صدر هستیم که نه تنها قویاً مخالف حضور آمریکا هستند بلکه حتی زمزمه هایی بر تأکید این جریان بر خروج ایران از عراق نیز به گوش میرسد. 

4- مجید رفیع زاده 37 ساله، استاد دانشگاه هاروارد، تحلیلگر مسایل خارجی آمریکا و خاورمیانه است. از وی به عنوان یکی از چهرههای شاخص و برجسته ایرانی- آمریکایی یاد میشود. رفیع زاده همچنین به عنوان سفیر و نماینده شورای ملی ایرانی آمریکایی در واشنگتن خدمت کرده است. در مورد دین و مذهب رفیعزاده مطلب شفافی وجود ندارد و تسلط وی به زبان عبری و برخی مقالات وی در مورد یهودیان ایران، نیاز به تحقیق جامعتر درباره این فرد مرموز را ضروری مینماید. شاید وی از بستگان «منصور رفيع زاده» جاسوس دو جانبه و رئيس پايگاه ساواك در نيويورك و مأمور سيا میباشد که وی در کتاب خاطراتش، اجدادش را زرتشتی معرفی کرده که بعداً به اسلام گرویدهاند.

پی نوشت ها:
1- ایران از نقش‌آفرینی در سوریه چه می‌خواهد؟، سوسن اولیاء، ۰۷ آبان ۱۳۹۴، قابل دسترسی در:
https://www.radiozamaneh.com/243303
2- همان
3- آیا حضور نظامی ایران در سوریه، در جهت منافع ملی ایران است؟، ۱۲/۱۰/۲۰۱۵، قابل دسترسی در:
http://fa.euronews.com/2015/10/12/is-iran-military-presence-in-syria-beneficial-to-its-national-interests
4- استراتژی کلان ایران در سوریه پساداعش، میثم بهروش، 10 آبان 1396، قابل دسترسی در:
http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41832591
5- آیا حضور نظامی ایران در سوریه، در جهت منافع ملی ایران است؟، ۱۲/۱۰/۲۰۱۵، قابل دسترسی در:
http://fa.euronews.com/2015/10/12/is-iran-military-presence-in-syria-beneficial-to-its-national-interests
6- حضور نظامی و نفوذ رژیم اسلامی در سوریه، عراق و لبنان هر ساله برای ملت ایران چقدر هزینه دارد؟، شاهرخ بهزادی، ۲۰۱۸/۱/۱۶، قابل دسترسی در:
http://fa.rfi.fr/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87/20180116-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87%D8%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%9F
7- استراتژی کلان ایران در سوریه پساداعش، میثم بهروش، 10 آبان 1396، قابل دسترسی در:
http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41832591
8- منافع اقتصادی ایران در سوریه، ۱۷ دی ۱۳۹۱، قابل دسترسی در:
https://ir.voanews.com/a/iran-economic--syria/1578711.html
9- سیاست نظامی ایران در سوریه، 26.07.2017، قابل دسترسی در:
https://iramcenter.org/fa/-iranin-suriyedeki-askeri-politikasi/
10- استراتژی کلان ایران در سوریه پساداعش، میثم بهروش، 10 آبان 1396، قابل دسترسی در:
http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41832591
11- مراکز جنگ نرم جمهوری اسلامی ایران در جهان، ۱۶ اسفند ۱۳۹۵ ، قابل دسترسی در:
https://ir.voanews.com/a/3750613.html
12- ایران از نقش‌آفرینی در سوریه چه می‌خواهد؟، سوسن اولیاء، ۰۷ آبان ۱۳۹۴، قابل دسترسی در:
https://www.radiozamaneh.com/243303

نام:
ایمیل:
* نظر: