آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۹۵۴
تاریخ انتشار: ۰۹ خرداد ۱۳۹۷ - ۱۰:۵۶
فاطمه کاظمی
چکیده
«یسرائیل کاتص»، وزیر اطلاعات و حمل و نقل رژیم صهیونیستی در تاریخ 13 دسامبر 2017 (22 آذر 1396) از طرح مشترک سه دولت عربستان، اسرائیل و امارات برای ساخت و توسعه خط آهن مشترک در جهت توسعه روابط اقتصادی و سیاسی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مثلث تل آویو- ریاض- ابوظبی خبر داد. طبق ادعای کاتص، این خط آهن از حیفا آغاز می‌شود و به بیسان می‌رسد و از بیسان به پل شیخ حسین، گذرگاه زمینی میان اردن و سرزمین‌های اشغالی می‌رسد پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان برسد. با اتصال این خط به شبکه ریلی عربستان، دیگر کشورهای عربی از جمله امارات و بحرین نیز به این محور وصل خواهند شد. هدف اصلی این طرح توسعه اقتصاد رژیم صهیونیستی، توسعه صلح اقتصادی و سیاسی بین کشورهای عربی و اسرائیل و کاهش اهمیت استراتژیک تنگه هرمز برای مقابله با محور شیعی می‌باشد. کشورهای عربی از جمله اردن، عربستان، امارات و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس در صدد اتصال خطوط راه آهن خود به یکدیگر هستند و قرار است نهایتاً سال 2021 الی 2023 کلیه خطوط آهن کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورهای عربی به یکدیگر متصل شود، رژیم صهیونیستی نیز تلاش می‌کند از طریق اتصال به شبکه ریلی اردن در آینده به خطوط ریلی کشورهای عربی متصل شود. در این گزارش با فرض اینکه رژیم صهیونیستی از طریق اجرای طرح خط راه آهن اسرائیل- کشورهای عربی در صدد گسترش روابط اقتصادی و سیاسی خود با کشورهای عربی و ضربه زدن به ایران است، تلاش می‌شود به بررسی زوایای مختلف این طرح پرداخته شود.

مقدمه
در راستای عادی سازی روابط رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی و مقابله با ایران، مقامات رژیم صهیونیستی تلاش می‌کنند به هر نحوی که شده از انزوای منطقه‌ای خارج شوند و با کشورهای منطقه، روابط دیپلماتیک برقرار نمایند. رژیم صهیونیستی برای عادی سازی روابط خود با کشورهای عربی به دشمنی عربستان و کشورهای هم پیمان سعودی با ایران استناد می‌ورزد و تلاش می‌کند از این دشمنی برای پیشبرد منافع خود بهره جوید. در این راستا مقامات رژیم صهیونیستی تلاش می‌کنند شبکه ریلی اسرائیل را به کشورهای عربی متصل نمایند و به توسعه روابط اقتصادی و سیاسی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود بپردازند. در این گزارش با فرض اینکه رژیم صهیونیستی از طریق اجرای طرح خط راه آهن اسرائیل- کشورهای عربی در صدد گسترش روابط اقتصادی و سیاسی خود با کشورهای عربی و ضربه زدن به ایران است، تلاش می‌شود به سوالات ذیل پاسخ داده شود:
- نقاطی که خط راه آهن اسرائیل- کشورهای عربی داخل و خارج سرزمین‌های اشغالی از آن می‌گذرد، چه می‌باشد؟
- زمان‌بندی این طرح در داخل و خارج سرزمین‌های اشغالی چگونه است؟
- اهداف این طرح چیست؟
- دیدگاه مقامات رژیم صهیونیستی، اردن، عربستان و امارات در خصوص این موضوع چیست؟

1- طرح خط راه آهن اسراییل- کشورهای عربی
در راستای روند عادی سازی روابط رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی «یسرائیل کاتص»، وزیر اطلاعات و حمل و نقل رژیم صهیونیستی در مصاحبه اخیر خود با نشریه «ایلاف» عربستان در تاریخ 13 دسامبر 2017 (22 آذر 1396) از طرح مشترک سه دولت عربستان، اسرائیل و امارات برای ساخت و توسعه خط آهن مشترک جهت توسعه روابط اقتصادی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مثلث تل آویو- ریاض- ابوظبی خبر داد.   

به ادعای کاتص خط راه آهن حجاز رویا نیست و امکان تحقق آن وجود دارد. این خط آهن از حیفا آغاز می‌شود و به بیسان می‌رسد و از بیسان به پل شیخ حسین، گذرگاه زمینی میان اردن و سرزمین‌های اشغالی می‌رسد پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان برسد. با اتصال این خط به شبکه ریلی عربستان، دیگر کشورهای عربی از جمله امارات و بحرین نیز به این محور وصل خواهند شد.

اسرائیل می‌خواهد از این طریق نشان دهد که خطوط راه آهن از حیفا تا حاشیه خلیج فارس به عنوان راه آسان‌تری برای حمل و نقل و انتقال کالا از اروپا به خاورمیانه قابل استفاده خواهد بود.(1)

کاتص در پاسخ به سوال خبرنگار ایلاف که این خط راه آهن را نوعی صلح اقتصادی نامیده می‌گوید: نه تنها صلح اقتصادی بلکه این خط آهن می‌تواند مسیر را برای صلح سیاسی نیز فراهم کند.
وی ادعا می‌کند که اردن بیشترین سود اقتصادی را از این پروژه می‌برد و در حال حاضر اردن در منطقه المفرق، بخش عظیمی از زمین‌های این منطقه را برای اجرای این پروژه اختصاص داده است.(2)

طبق دیدگاه کاتص این خط، مسیر خط آهن تاریخی حجاز(3) در زمان عثمانی را دنبال خواهد کرد. وی در یک کنفرانس حمل و نقل در تل آویو تأکید کرد: ما برای این پروژه، چندین بار با مقامات آمریکایی دیدار کرده‌ایم. این طرح، خطوط ریلی از عربستان به اردن و از حیفا به مرز اردن را در برمی‌گیرد و دسترسی ما به اقتصاد عربستان را فراهم می‌کند. به طوری که اگر تنها 25 درصد از کالاهای سعودی از حیفا عبور کند، فرصت‌هایی تجاری به ارزش سالانه 250 میلیارد دلار برای اسرائیل به همراه خواهد داشت.(4)

کاتص بر این باور است که دیر یا زود، دیدگاه تشکیلات خودگردان و سایر کشورهای عربی به اسرائیل نزدیک می‌شود و در بالاترین سطح با اسرائیل ارتباط برقرار می‌کنند.(5)

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

شایان ذکر است که بعد از تشکیل رژیم صهیونیستی در فلسطین، شرکت راه آهن فلسطین منحل شد و به جای آن شرکت راه آهن اسرائیل ایجاد شد. شبکه ریلی راه آهن رژیم صهیونیستی به طول 10001 کیلومتر است و تمامی خطوط ریلی به مرکز اصلی خطوط راه آهن یعنی تل آویو منتهی می‌شود.(6)

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم
مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم
2- نقاط اصلی این خط آهن داخل و خارج سرزمین‌های اشغالی
طبق ادعای کاتص، وزیر اطلاعات و حمل و نقل رژیم صهیونیستی این خط آهن از حیفا آغاز می‌شود و به بیسان می‌رسد و از بیسان به پل شیخ حسین گذرگاه زمینی میان اردن و سرزمین‌های اشغالی می‌رسد، پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان برسد. با اتصال این خط به شبکه ریلی عربستان، دیگر کشورهای عربی از جمله امارات و بحرین نیز به این محور وصل خواهند شد.(7)

ایستگاه بیسان در فاصله 59.2 کیلومتری ایستگاه حیفا قرار دارد.(8) طول این خط راه آهن 60 کیلومتر و از این خط آهن برای انتقال کالای تجاری بین اردن و بندر حیفا و جهت صادرات به خارج از کشور و برعکس استفاده می‌شود.(9)

در بودجه سال 2019 رژیم صهیونیستی طرح آغاز احداث پروژه «قطار المرج» به گذرگاه مرزی «شیخ حسین» اردن گنجانده شده است و قرار است ایستگاه قطار بیسان را به گذرگاه مرزی رژیم صهیونیستی و اردن وصل کند.

بر اساس گزارش روزنامه صهیونیستی یدیعوت أحرونوت، در پی بسته شدن بنادر سوریه، محور «حیفا- گذرگاه مرزی (شیخ حسین)- اردن» برای انتقال کالاها از بندر حیفا به اردن و از طریق آن به سوریه و عراق مورد استفاده قرار خواهد گرفت.(10)

همان طور که در نقشه مسیر ریلی ذیل ملاحظه می­شود این خط آهن از حیفا آغاز و به بندر فجیره در امارات منتهی می‌شود:
مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

3- زمان‌بندی طرح داخل و خارج سرزمین‌های اشغالی
رژیم صهیونیستی برای اجرای این طرح که 2 میلیارد شیکل هزینه دارد، حدود 15 میلیون شیکل (4.5 میلیون دلار) از بودجه سال 2019 را اختصاص داده است. حدود 15 کیلومتر از این خط آهن در داخل زمین‌های اشغالی است.(11) پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان و عراق و امارات برسد.(12)

در مورد اردن، طرح خط راه آهن اردن- اسرائیل به سال 2005 بر می‌گردد که با وجود مخالفت مردم اردن قرار شد که شهر حیفا به شهر اربد در شمال اردن متصل گردد.(13)
اردن در سال 2015 از توسعه خط راه آهن اردن از شمال تا جنوب و شرق تا غرب اردن خبر داد، هزینه توسعه راه آهن اردن که با مشارکت بخش خصوصی انجام می‌شود 2.8 میلیارد دلار و با طول 942 کیلومتر برآورد شده است و در آینده قرار است که این خط آهن به عربستان و عراق متصل شود.(14)
در مورد عربستان و امارات نیز در کنفرانس راه آهن در خاورمیانه که در سال 2018 با حضور وزرا و نمایندگان چند کشور برگزار شد، «عبدالله بلحیف نعیمی»، وزیر توسعه زیر ساخت‌ها در امارات تأکید کرد: همزمان با طرح ایجاد ارتباط بین کشورهای عربی از طریق شبکه ریلی، عربستان و امارات در صدد متصل نمودن شبکه ریلی خود به یکدیگر هستند و قرار است این طرح تا سال 2021 به اتمام برسد و در سال 2023 نیز اتصال عربستان و امارات به بحرین و کویت تکمیل گردد.(15)

4- اهداف طرح خط آهن رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی
هدف اصلی این طرح توسعه اقتصاد رژیم صهیونیستی، توسعه صلح اقتصادی و سیاسی بین کشورهای عربی و اسرائیل و کاهش اهمیت استراتژیک تنگه هرمز برای مقابله با محور شیعی است که در ادامه به بررسی این مسئله می‌پردازیم:
4-1- تسهیل عملیات حمل و نقل بین شرق و غرب
یسرائیل کاتص بر این مسئله تأکید می‌کند که این خط آهن مانند یک گذرگاه منطقه‌ای برای انتقال کالا بین اروپا و خاورمیانه از طریق دریای مدیترانه است و باعث ارتباط اردن با کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌شود و یک جایگزینی مناسب برای راه دریایی منتهی به شبه جزیره عربستان است.(16)
هم‌چنین قرار است از این خط راه آهن برای جابجایی مسافران نیز استفاده شود.(17) اسرائیل می‌خواهد از این طریق نشان دهد که خطوط راه آهن از حیفا تا حاشیه خلیج فارس به عنوان راه آسان‌تری برای حمل و نقل و انتقال کالا از اروپا به خاورمیانه قابل استفاده خواهد بود.(18)

4-2- توسعه اقتصادی و افزایش تجارت بین رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی
طبق دیدگاه کاتص این طرح با هدف مرتبط کردن عربستان، کشورهای حاشیه خلیج فارس و اردن به بندر حیفا و دریای مدیترانه صورت می‌گیرد و باعث افزایش تجارت بین اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌شود و به عنوان خط صلح به حساب می‌آید.(19) به گفته کاتص اسرائیل به کمک این طرح به یک مرکز منطقه‌ای برای حمل و نقل دریایی تبدیل می‌شود؛ چرا که افزایش تجارت بین اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس به اسرائیل یک ارزش استراتژیک می‌بخشد و باعث افزایش احتمال صلح اقتصادی در خاورمیانه می‌شود.(20)

کاتص در یک کنفرانس حمل و نقل در تل آویو خاطرنشان می‌کند که این پروژه دسترسی اسرائیل به اقتصاد عربستان را فراهم می‌کند و اگر تنها 25 درصد از کالاهای سعودی از حیفا عبور کند، فرصت‌هایی تجاری به ارزش سالانه 250 میلیارد دلار برای اسرائیل به همراه خواهد داشت.(21)

4-3- دور زدن تنگه هرمز و کاهش اهمیت استراتژیک ایران برای مقابله با محور شیعی
یسرائیل کاتص در مورد چرایی احداث این خط راه آهن گفت که این مسیر ارزان‌تر خواهد بود و انتقال کالا از تنگه هرمز در خلیج فارس و تنگه باب المندب یمن غیر امن هست.(22)
یوسی میلمان، تحلیلگر رژیم صهیونیستی بر این مسئله تأکید می‌کند که ایران، دشمن اسرائیل و عربستان است و اسرائیل از گسترش هلال شیعی در منطقه ابراز نگرانی می‌کند. بر اساس این اصل قدیمی که دشمن دشمن من، دوست من است اسرائیل و عربستان سعودی به گسترش روابط خود به صورت مخفیانه پرداخته‌اند. طبق دیدگاه میلمان، این خط آهن به تقویت اقتصاد اسرائیل کمک می‌کند و اقتصاد بحران زده اردن را توسعه می‌بخشد.(23)

با نگاهی به نقشه مسیر ریلی تعریف شده از سوی کاتص به سادگی به این نتیجه خواهیم رسید که جدا از درآمدزا بودن مسیر ریلی یاد شده، هدف عمده دیگر مسیر کاهش اهمیت استراتژیک تنگه هرمز خواهد بود. بدون شک کالاهای جا به جا شده از طریق دریایی به مقصد دوبی و یا نفتکش‌های کشورهای نفتی حاشیه خلیج فارس ازجمله کویت، عربستان، بحرین و قطر می‌بایست از طریق تنگه هرمز عبور کند.

از آنجا که این تنگه به طور کامل در کنترل ایران بوده، رقبای منطقه‌ای این کشور مانند عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس به دنبال یافتن راهی برای دور زدن این تنگه بوده‌اند و اکنون به نظر می‌رسد با توجه به عادی سازی روابط میان کشورهای عربی و اسرائیل و در صورت راه‌اندازی این خط ریلی، در آینده تا حد زیادی از اهمیت استراتژیک تنگه هرمز کاسته خواهد شد.
حتی بر همین مبنا، امارات متحده عربی می‌تواند برای متصل سازی عربستان و دیگر کشورهای مسیر به آب‌های آزاد آن هم بدون نیاز به تنگه هرمز، کالاها و نفت تجاری خود را از طریق بندر «فجیره» واقع در شمال شرقی این کشور استفاده کند که البته در آب‌های دریای عمان و پشت تنگه هرمز قرار دارد.(24)

5- دیدگاه کشورهای عربی در خصوص خط راه آهن اسرائیل و کشورهای عربی
در حال حاضر کشورهای عربی از جمله اردن، عربستان، امارات و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس در صدد اتصال خطوط راه آهن خود به یکدیگر هستند. این کشورها تاکنون هیچ اظهارنظری در مورد اتصال به شبکه ریلی اسرائیل نداشتند به غیر از کشور اردن که سه سال پیش به صورت جدی مذاکراتی بین دو طرف در مورد اتصال بین شبکه ریلی اردن و رژیم صهیونیستی انجام شد. البته عربستان و دیگر کشورهای عربی ابراز مخالفت هم نکردند و به نظر می‌رسد که این کشورها موافق اجرای این طرح هستند. در صورتی که شبکه ریلی اردن به اسرائیل متصل شود این احتمال وجود دارد که خط آهن رژیم صهیونیستی به کشورهای عربی که در حال توسعه خط آهن خود و ایجاد یک شبکه ریلی واحد هستند، متصل گردد. مسئله دیگری که وجود دارد آن است که کشورهای عربی به غیر از اردن و مصر، به صورت رسمی با رژیم صهیونیستی روابط دیپلماتیک ندارند و توده‌های مردمی در جهان عرب مخالف عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی هستند و همین امر می‌تواند اجرای این پروژه را به تعویق بیندازد. در ادامه به تشریح این مسئله در کشورهای اردن، عربستان و امارات می‌پردازیم:

5-1- دیدگاه اردن
ایجاد راه آهن بین اردن و رژیم صهیونیستی در بندهای قرارداد وادی عربه (قرارداد صلح بین اسرائیل و اردن) در سال 1994 ذکر شده بود. در ژوئن 2016 نیز یک مقام بلندپایه اردنی که نخواست نامش فاش شود، در گفتگو با روزنامه قطری «العربي الجديد» گفت: اسرائیل به زودی طرحی برای متصل کردن خط راه آهن خود به اردن با هزینه یک میلیارد دلار و با هدف توسعه حمل و نقل کالا بین دو طرف به اجرا در می‌آورد.(25)
یوسی میلمان، تحلیلگر اسرائیلی نیز تأکید کرده که مقامات اردنی و اسرائیلی سه سال پیش در مورد توسعه خط آهن اردن و اسرائیل با هم گفتگو کردند.(26)

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

خط آهن بیسان به شبکه حمل و نقل ریلی در «اسرائیل» متصل است و قرار است که گذرگاه پل شیخ حسین، نقطه اتصال خط راه آهن اسرائیل با مرزهای اردن باشد. به عبارت دیگر قرار است که خط آهن بیسان به گذرگاه پل شیخ حسین متصل شود و پس از آن اردن بایستی این خط راه آهن را از اربد و مفرق ادامه بدهد تا به مرزهای عربستان برسد.(27)

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

«سفیان تل»، کارشناس مسائل استراتژیک اردن در سال 2018 گفته بود که این طرح در خدمت منافع اشغالگران است و می‌تواند راه تجارت اسرائیل در منطقه را کوتاه کند و به راحتی به چاه‌های نفت در عراق و دیگر کشورها دسترسی پیدا کند. به گفته سفیان تل، ایجاد راه آهن در بندهای قرارداد وادی عربه (قرارداد صلح بین اسرائیل و اردن) در سال 1994 ذکر شده است.(28)

لازم به ذکر است که دولت اردن از سال 2008 در صدد توسعه خط آهن کشور خود بوده است و اسرائیل نیز تلاش می‌کند از طریق متصل شدن به شبکه ریلی اردن به دیگر کشورهای عربی متصل شود.(29)
در این راستا «لینا شبیب»، وزیر حمل و نقل اردن در سال 2015 از توسعه خط راه آهن اردن از شمال تا جنوب و شرق تا غرب اردن خبر داد. وی تصریح کرد که هزینه توسعه راه آهن اردن که با مشارکت بخش خصوصی انجام می‌شود 2.8 میلیارد دلار و با طول 942 کیلومتر برآورد شده است و در آینده قرار است که این خط آهن به عربستان و عراق متصل شود.
این خط آهن در اردن دارای دو محور اصلی بود:
1- محور شمال به جنوب از مرزهای سوریه تا شهر عقبه
2- محور شرق به غرب از اربد تا مفرق و زرقاء(30)
در سال 2016 وزارت حمل و نقل اردن تصریح کرد: این طرح در ایجاد گذرگاه‌های تجاری جدید در منطقه و افزایش رقابت بندر عقبه به عنوان یک بندر اصلی در منطقه و فراهم نمودن فرصت اشتغال نقش خواهد داشت.

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

5-2- دیدگاه کشور عربستان
عربستان از دسامبر 2014 به دنبال اجرای «طرح ریلی شورای همکاری خلیج فارس» به طول ۲۱1۷ کیلومتر است و براساس اظهارات مقامات عربستانی بخشی از آن تا سال ۲۰۱۸ راه‌اندازی می‌شود. طرح بزرگ ریلی عربستان قرار است ۶ کشور حاشیه خلیج فارس یعنی کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان را با راه‌آهن به هم متصل کند. بنابر اعلام راه‌آهن عربستان این خط آهن در آینده به یمن نیز کشیده می‌شود.(31)

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

به عبارت دیگر طرح راه آهن کشورهای حاشیه خلیج فارس از کویت آغاز می‌شود و به عمان می‌رسد و از آنجا به وسیله یک پل بحرین را به عربستان متصل می‌کند.(32) قرار بود که این راه آهن در سال 2018 تکمیل شود اما در سال 2020 الی 2023 تکمیل خواهد شد.(33)
در ادامه به مسافت خط آهن کشورهای حاشیه خلیج فارس اشاره می‌گردد. شایان ذکر است که قسمتی از این طرح در داخل این کشورها به اجرا در آمده است.

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

همان طور که قبلاً اشاره شد «یسرائیل کاتص»، وزیر ارتباطات رژیم صهیونیستی نیز به دنبال طرح احداث خط آهن سراسری که سرزمین اشغالی را به کشورهای عربی ارتباط دهد، است و این طرح را به «جیسون گرینبلات»، فرستاده ویژه دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا به خاورمیانه پیشنهاد داده و از وی خواسته بود، اردن و عربستان سعودی با اجرای این طرح ترغیب کند.

در این راستا، گرینبلات این طرح را هنگام سفر محمد بن سلمان به واشنگتن به او ارائه داده و خواستار موافقت وی با اجرای آن شده بود. منابع خبری تأکید می‌کنند، پس از اظهارات شاه سعودی در نشست اردن درباره اجرای این طرح، تلاش‌هایی جدی از سوی برخی از کشورهای عربی برای فراهم کردن مقدمات اجرای آن آغاز شده و در این راستا قرار شد که نشست سه جانبه‌ای بین وزرای راه و ارتباطات اردن، عربستان و اسرائیل در امان، پایتخت اردن با هدف بررسی و ارزیابی راه‌های اجرای این طرح با مشارکت دیگر کشورهای عربی برگزار شود.(35)

نقشه راه آهن عربستان

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

5-3- دیدگاه امارات
همان طور که قبلاً اشاره شد در کنفرانس راه آهن در خاورمیانه که در سال 2018 با حضور وزرا و نمایندگان چند کشور برگزار شد عبدالله بلحیف النعیمی، وزیر توسعه زیر ساخت‌ها در امارات تأکید کرد همزمان با طرح ایجاد ارتباط بین کشورهای عربی از طریق شبکه ریلی، عربستان و امارات درصدد متصل نمودن شبکه ریلی خود به یکدیگر هستند و قرار است طرح اتصال خطوط ریلی کشورهای تا سال 2021 به اتمام برسد و در سال 2023 نیز اتصال عربستان و امارات به بحرین و کویت تکمیل گردد.(36)
با وجود اینکه کاتص، وزیر اطلاعات و حمل و نقل رژیم صهیونیستی در مصاحبه با روزنامه ایلاف، از طرح مشترک سه دولت عربستان، اسرائیل و امارات برای ساخت و توسعه خط آهن مشترک جهت توسعه روابط اقتصادی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مثلث تل آویو- ریاض- ابوظبی خبر داده اما کشور امارات نیز مانند دیگر کشورهای عربی هیچ اظهارنظری در مورد اتصال خط آهن کشورهای عربی به رژیم صهیونیستی ارائه نکرده است.

نقشه راه آهن کشورهای حاشیه خلیج فارس

مروری بر خط آهن اسراییل- کشورهای عربی- بخش اول و دوم

6- نتیجه‌گیری
در راستای عادی سازی روابط رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی، مقامات رژیم صهیونیستی به دنبال اتصال شبکه ریلی خود به خطوط کشورهای عربی است. طبق ادعای کاتص، وزیر اطلاعات و حمل و نقل رژیم صهیونیستی این خط آهن از حیفا آغاز می‌شود و به بیسان می‌رسد و از بیسان به پل شیخ حسین، گذرگاه زمینی میان اردن و سرزمین‌های اشغالی می‌رسد پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان برسد. با اتصال این خط به شبکه ریلی عربستان، دیگر کشورهای عربی از جمله امارات و بحرین نیز به این محور وصل خواهند شد. رژیم صهیونیستی برای اجرای این طرح که 2 میلیارد شیکل هزینه دارد، حدود 15 میلیون شیکل (4.5 میلیون دلار) از بودجه سال 2019 را اختصاص داده است. حدود 15 کیلومتر از این خط آهن در داخل زمین‌های اشغالی است. اردن نیز از سال 2015 در صدد توسعه خط راه آهن خود از شمال تا جنوب و شرق تا غرب اردن است و در آینده قرار است که خط آهن اردن به عربستان و عراق متصل شود. همزمان با طرح ایجاد ارتباط بین کشورهای عربی از طریق شبکه ریلی، عربستان و امارات در صدد متصل نمودن شبکه ریلی خود به یکدیگر هستند و قرار است این طرح تا سال 2021 به اتمام برسد و در سال 2023 نیز اتصال عربستان و امارات به بحرین و کویت تکمیل گردد.
هدف اصلی طرح ایجاد راه آهن اسرائیل و کشورهای عربی، توسعه اقتصاد رژیم صهیونیستی، توسعه صلح اقتصادی و سیاسی بین کشورهای عربی و اسرائیل و کاهش اهمیت استراتژیک تنگه هرمز برای مقابله با محور شیعی است. اسرائیل می‌خواهد از این طریق نشان دهد که خطوط راه آهن از حیفا تا حاشیه خلیج فارس به عنوان راه آسان‌تری برای حمل و نقل و انتقال کالا از اروپا به خاورمیانه قابل استفاده خواهد بود و از این خط راه آهن به عنوان نوعی صلح اقتصادی و صلح سیاسی یاد می‌نماید.
در حال حاضر کشورهای عربی از جمله اردن، عربستان و امارات در صدد اتصال خطوط راه آهن خود به یکدیگر هستند. اما این کشورها تاکنون هیچ اظهارنظری در مورد اتصال به شبکه ریلی اسرائیل نداشتند به غیر از کشور اردن که سه سال پیش وارد مذاکرات محرمانه با رژیم صهیونیستی در مورد اتصال بین شبکه ریلی اردن و رژیم صهیونیستی شد. البته طبق ادعای کاتص، اسرائیل در مورد چگونگی احداث این راه آهن با مقامات امارات و عربستان سعودی هم مذاکره نموده است. از سویی دیگر ایجاد راه آهن بین رژیم صهیونیستی و اردن، در بندهای قرارداد وادی عربه (قرارداد صلح بین اسرائیل و اردن) در سال 1994 ذکر شده است. البته عربستان، امارات و اردن ابراز مخالفت هم نکردند و به نظر می‌رسد که این کشورها که خود در صدد اتصال شبکه ریلی خود با یکدیگر هستند به دلیل دشمنی با ایران، ممکن است با اجرای طرح اتصال به شبکه ریلی رژیم صهیونیستی موافقت نمایند و یا موافقت نموده‌اند. هم‌چنان که وزیر اطلاعات و حمل نقل رژیم صهیونیستی در اظهارات خود از طرح مشترک سه دولت عربستان، اسرائیل و امارات برای ساخت و توسعه خط آهن مشترک میان سه کشور در جهت توسعه روابط اقتصادی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مثلث تل آویو- ریاض- ابوظبی خبر داده بود.
در صورتی که شبکه ریلی اردن به اسرائیل متصل شود این احتمال وجود دارد که خط آهن رژیم صهیونیستی به کشورهای عربی که در حال توسعه خط آهن خود و ایجاد یک شبکه ریلی واحد هستند، متصل گردد. مسئله دیگری که وجود دارد آن است که کشورهای عربی به غیر از اردن و مصر، به صورت رسمی با رژیم صهیونیستی روابط دیپلماتیک ندارند و توده‌های مردمی در جهان عرب مخالف عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی هستند و همین امر می‌تواند اجرای این پروژه را به تعویق بیندازد.

* دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی و پژوهشگر موسسه تحقیقات و پژوهش‌های سیاسی علمی ندا

پی‌نوشت‌ها
- Fatıma Taşkömür, 2018/4/12,
https://www.trtworld.com/mea/tel-aviv-seeks-revival-of-hejaz-railway-track-to-link-israel-with-the-gulf-16465
2- Ibid
3- راه‌آهن حجاز اردن به عنوان یکی از قدیمی‌ترین خطوط راه‌آهن در کشورهای عربی محسوب می‌شود که 118 سال پیش در سال 1900 میلادی تأسیس شد و چه بسا می‌توان آن را آخرین انقلاب در بخش حمل و نقل ریلی در زمان خود تلقی نمود. این راه‌آهن چه در گذشته و چه در زمان حال برای کشورهای وسیع و گسترده، با در نظر گرفتن اهمیت حج در اسلام و جهت غلبه بر مشکلات موجود بر سر راه زائران، بسیار حائز اهمیت بوده است، سلطان عبدالحمید در سپتامبر 1900 در طول جشن بیست و پنجمین سالگرد ادای احترام به تخت، کار بر روی یک پروژه برای راه‌اندازی راه‌آهن تا حجاز را آغاز کرد.
تمام کشورهای مسلمان در آن زمان از سلطان عبدالحمید در ساخت راه‌آهن حمایت کردند تا انتقال زائران مسلمان به سرزمین مقدس در حجاز / عربستان سعودی را تسهیل کنند. خط راه‌آهن (با عرض خط 1050 میلیمتر) و (بار محوری 5/10 تن) می‌باشد که طول کلی آن 1303 کیلومتر است. این پروژه در سال 1908 تکمیل شد. حداکثر سرعت 40 کیلومتر در ساعت و سرعت معمول 25 کیلومتر در ساعت برای سفرهای زائرین در نظر گرفته شده بود.
تعداد کل ایستگاه‌های حجاز اردن 59 عدد می‌باشد طول کلی خط از ایستگاه القدام در دمشق تا آخرین ایستگاه در شهر مدینه منوره 1303 کیلومتر، طول بخش JHR در اردن (452 کیلومتر) و تعداد ایستگاه‌ها در بخش اردن 29 ایستگاه می‌باشد. در جنگ جهانی اول بخشی از مسیر خط حجاز تخریب گردید. رجوع کنید به: پوپک اشتری، آزاده پورصدامی، فهیمه رهبری، راه آهن حجاز اردن 2018، واقعیت و چشم‌اندازها، 1396:
https://www.rameuic.com/fa/articlesrameuicjordan/articlesrameuicjordan-%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D9%BE%DA%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2
4- Dov Benovadia, hamodia. 2018/1/5
http://hamodia.com/2018/01/05/transport-minister-let/
5- Ibid
6- Wikipedia, Israel Railways
https://en.wikipedia.org/wiki/Israel_Railways
7- Fatıma Taşkömür, 2018/4/12,
https://www.trtworld.com/mea/tel-aviv-seeks-revival-of-hejaz-railway-track-to-link-israel-with-the-gulf-16465
8- خطّ حيفا- درعا ومحطة بيسان،hanadihq، 24/9/2017
https://hanaditalk.wordpress.com/2017/09/24/%D8%AE%D8%B7%D9%91-%D8%AD%D9%8A%D9%81%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%B9%D8%A7-%D9%88%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D9%86/
9- مشروع إسرائيلي لربط حيفا بإربد، الجزیرة نت، 10/3/2011
http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2011/3/10/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%B7-%D8%AD%D9%8A%D9%81%D8%A7-%D8%A8%D8%A5%D8%B1%D8%A8%D8%AF
10- مشروع "إسرائيل مركز إقليمي": سكة حديد حيفا- بيسان- الأردن، عرب 48، 15/1/2018:
https://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2018/01/15/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A--%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%
1- مشروع «إسرائيل مركز إقليمي»: سكة حديد حيفا- بيسان- الأردن، عرب 48، 15/1/2018:
https://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2018/01/15/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A--%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%
12- إسرائيل تشرع في وضع مخطط سكة حديد تربطها بالسعودية، العربیة، 15/1/2018
https://www.alaraby.co.uk/politics/2018/1/15/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%85%D8%AE%D8%B7%D8%B7-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%B7%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9
13- ویکیبدیا، سكة حديد حيفا – إربد، 16/2/97:
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%83%D8%A9_%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF_%D8%AD%D9%8A%D9%81%D8%A7_-_%D8%A5%D8%B1%D8%A8%D8%AF
14- الأردن يعتزم إنشاء سكة حديد بـ2.8 مليار دولار، الجزیرة نت، 17/8/2015:
http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/8/17/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%85-%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%802-8-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1
15- احمد یحیی، إنجاز ربط سكك الحديد بين الإمارات والسعودية، 13/3/2018:
https://www.albayan.ae/across-the-uae/news-and-reports/2018-03-13-1.3209259
16- مشروع "إسرائيل مركز إقليمي": سكة حديد حيفا- بيسان- الأردن، عرب 48، 15/1/2018:
https://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2018/01/15/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A--%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%
17- صالح النعامي، إسرائيل تشرع في وضع مخطط سكة حديد تربطها بالسعودية، العربیه، 15/1/2018:
https://www.alaraby.co.uk/politics/2018/1/15/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%85%D8%AE%D8%B7%D8%B7-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%B7%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9
18- Fatıma Taşkömür, 2018/4/12,
https://www.trtworld.com/mea/tel-aviv-seeks-revival-of-hejaz-railway-track-to-link-israel-with-the-gulf-16465
19- صالح النعامي، إسرائيل تشرع في وضع مخطط سكة حديد تربطها بالسعودية، العربیه، 15/1/2018:
https://www.alaraby.co.uk/politics/2018/1/15/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%85%D8%AE%D8%B7%D8%B7-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%B7%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9
20- مشروع "إسرائيل مركز إقليمي": سكة حديد حيفا – بيسان- الأردن، عرب 48، 15/1/2018:
https://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2018/01/15/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A--%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%
21- Dov Benovadia, hamodia. 2018/1/5
http://hamodia.com/2018/01/05/transport-minister-let/
22- وزير إسرائيلي يكشف لـ"إيلاف" خطة لربط إسرائيل بالخليج العربي، عربی 21: 13/12/2017:
https://arabi21.com/story/1056243/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D9%84%D9%80-%D8%A5%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%AE%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%B7-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A
23- Yossi Melman, 2018/7/1,
 http://www.middleeasteye.net/columns/israel-and-saudis-secret-ambitions-will-they-take-flight-472373229
24- وحید پورتجریشی- مهدی ترابی، تلاش مشترک اسرائیل و عربستان برای دور زدن تنگه هرمز، خبرگزاری مهر، 20/10/96:
https://www.mehrnews.com/news/4194072/%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DA%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%8
25- سكة حديد للربط بين الأردن وإسرائيل، المدینة نیوز، 17/7/2016:
http://www.almadenahnews.com/article/498286-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%84%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%B7-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%88%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84
26- Yossi Melman, 2018/7/1,
 http://www.middleeasteye.net/columns/israel-and-saudis-secret-ambitions-will-they-take-flight-472373229
27- استمر بالأردن.. سكة الحديد الإسرائيلية الخليجية مشروع قديم يتحول لأمر واقع، نون بوست، 2/3/2018:
https://www.noonpost.org/content/22287
28- سكة حديد للربط بين الأردن وإسرائيل، المدینة نیوز، 17/7/2016:
http://www.almadenahnews.com/article/498286-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%84%D9%84%D8%B1%D8%A8%D8%B7-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%88%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84
29- الأردن يعتزم إنشاء سكة حديد بـ2.8 مليار دولار، الجزیرة نت، 17/8/2015:
http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/8/17/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%85-%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%802-8-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1
30- الأردن يعتزم إنشاء سكة حديد بـ2.8 مليار دولار، الجزیرة نت، 17/8/2015:
http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/8/17/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%B2%D9%85-%D8%A5%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%802-8-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1
31- الإمارات تؤكد تأجيل مشروع القطار الخليجي الموحد حتى2021، العربیه، 24/9/2017
https://www.alarabiya.net/ar/aswaq/economy/2017/09/24/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A4%D9%83%D8%AF-%D8%AA%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF-%D8%AD%D8%AA%D9%892021.html
32- الاتحاد للقطارات، ویکیبدیا، تاریخ آخرین دسترسی 18/2/1397
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF_%D9%84%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA
33- الإمارات تؤكد تأجيل مشروع القطار الخليجي الموحد حتى2021، العربیه، 24/9/2017
https://www.alarabiya.net/ar/aswaq/economy/2017/09/24/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A4%D9%83%D8%AF-%D8%AA%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF-%D8%AD%D8%AA%D9%892021.html
34- https://www.saudirailways.org/sites/sro/Pages/ar-sa/RailwaysExpansion/ Overview/GCCRailwayProject.aspx
35- الملك السعودي يوافق على مشروع إقامة سكة حديد تربط إسرائيل بالسعودية، العهد، 21/4/2017:
https://al-ahd.net/2017/04/21/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A5%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D8%B3%D9%83/
36- احمد یحیی، إنجاز ربط سكك الحديد بين الإمارات والسعودية، 13/3/2018:
https://www.albayan.ae/across-the-uae/news-and-reports/2018-03-13-1.3209259
نام:
ایمیل:
* نظر: