آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۷۳۸
تاریخ انتشار: ۰۱ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۳:۰۵
سید محمد جعفر رضوی


چکیده
جنبش حماس با ورود به آشتی ملی 2017 وارد روندی شده، که آینده آن چندان قابل پیش‌بینی نیست. از یک سوی شواهد این را نشان می‌دهند که حماس همچون حزب الله قصد دارد با ورود نیمه به عرصه سیاسی، عرصه مقاومتی خود را تقویت کند. از دیگر سوی به نظر می‌رسد احتمال این وجود دارد که حماس وارد روندی همچون ساف شده است و امکان کنار گزاردن مقاومت از سوی حماس وجود دارد. برای هر یک از این گزینه‌ها شواهدی وجود دارد. با این وجود براساس گذشته آشتی ملی فعلاً در شرایط حاضر می‌توان گفت این آشتی ملی همچون دوره‌های گذشته به نتیجه نخواهد رسید و حماس به عنوان یک جنبش مقاومتی در عرصه مقاومت باقی خواهد بود و این ورود به آشتی ملی زمانی را در اختیار این جنبش قرار می‌دهد تا بتواند تنفس کند و برخی مشکلات خود را سامان بخشد. حال این سؤال مطرح است که حماس پس از ورود به آشتی ملی قصد دارد به چه سمت برود؟ آیا حماس می‌خواهد تجربه حزب الله در لبنان را به عنوان الگو پیش ببرد؟ یا آنکه حماس در مسیری همچون ساف در دهه 90 قرن بیستم گرفتار شده و راه بازگشت ندارد؟ فرض بر این است که حماس کما کان در مسیر مقاومت قدم بر می دارد و آشتی ملی فرصت سازی برای بازسازی این جنبش در شرایط سخت کنونی است.

مقدمه
پس از بحرانی که توسط دشمنان مقاومت در سوریه به وجود آمد، جنبش حماس دچار یک دگردیسی شد. نخستین نشانه آن خروج حماس از سوریه و همراهی‌اش با معارضان سوری بود. از آن زمان تا سقوط محمد مرسی در مصر، این جنبش به مسیری متفاوت از گذشته قدم گذاشت. پس از سقوط مرسی، حماس به مسیر گذشته قدم گذاشت اما این بازگشت برای محور مقاومت اطمینان بخش نبود. این جنبش در سال 2017 با ورودی متفاوت به آشتی ملی اقداماتی را انجام داده که یادآور اقدامات این جنبش در زمان خروج از سوریه است. حال این سؤال مطرح است که حماس پس از ورود به آشتی ملی قصد دارد به چه سمت برود؟ آیا حماس می‌خواهد تجربه حزب الله در لبنان را به عنوان الگو پیش ببرد؟ یا آنکه حماس در مسیری همچون ساف در دهه 90 قرن بیستم گرفتار شده و راه بازگشت ندارد؟

سناریوهای فراروی حماس پس از توافقنامه آشتی ملی فلسطین
براساس شواهد و قرائنی که در رسانه‌ها و براساس اقدامات حماس و اظهارات مسئولان این جنبش یافت می‌شود دو سناریو پیش روی حماس قرار دارد:
1. حماس بازیگری فعال در مسیر حزب الله
2. حماس بازیگری منفعل در روند خلع سلاح
حماس بازیگری فعال در مسیر حزب الله
· نگاهی به الگوی حزب الله لبنان
- حضور یگانه در عرصه میدان و مقاومت
حزب الله در لبنان یگانه عمل کرده است و عرصه در مقاومت به عنوان یک نیروی مقاومتی به تنهایی اقدام به عمل کرده است. اما در فلسطین حماس با گروه‌های بسیاری در کنار هم در صف مقاومت قرار دارند.

- شرکت در عرصه سیاسی بدون حضور مسئولان درجه اول و ائتلاف با نمایندگان مستقل
حزب الله لبنان، خود را در لبنان گرفتار عرصه سیاسی نکرد. لذا به تبعات آن نیز گرفتار نیامد. هیچ یک از مسئولان درجه اول و رهبران حزب الله وارد عرصه سیاسی نشدند. اما در مقابل با حمایت از شخصیت‌های مستقلی که مشی مقاومتی دارند و حامی حزب الله در لبنان هستند در عرصه سیاسی اثر بخش شد.

- محبوبیت در افکار عمومی لبنان
حزب الله لبنان در افکار عمومی لبنان محبوب ملت لبنان است هرچند که طبیعی است دشمنانی داشته باشد اما به طور کلی افکار عمومی لبنان، حزب الله را پذیرفته‌اند. در حالی که حماس در فلسطین بین بسیاری از فلسطینیان جایگاهی ندارد و بیشترین جایگاه حماس مربوط به نوار غزه و بخش‌هایی از کرانه باختری است. این در حالی است که تعداد قابل توجهی از ساکنان غزه که طرفدار جنبش فتح هستند. حامی حماس نیستند.

- حمایت همه جانبه از تمامی اقشار لبنان
حزب الله در لبنان از همه اقشار لبنان حمایت کرده است. به عنوان مثال در مبادله اسیران در سال 2008، حزب الله در صدر فهرست خود سمیر قنطار را قرار داد که شخصیت چپ گرا و یک دروزی لبنانی بود. یا در عملیات‌هایی که اخیراً انجام داده است مناطق سنی‌نشین و مسیحی‌نشین شمال لبنان از وجود تکفیری‌ها و داعش پاک‌سازی کرد. اما حماس همواره در جهت‌گیری‌هایی که داشته نه تنها از حامیان گروه‌های مخالفش مثل فتح حمایت نکرده، بلکه در مواردی با گروه‌های مقاومتی نیز درگیر شده است. درگیری‌هایی که از سال 2007 تا کنون بین حماس و جهاد اسلامی به وجود آمده گویای این مطلب است.

- نگاه ملی به سرزمین لبنان
حزب الله به تمام لبنان نگاهی ملی دارد و با نگاه منافع ملی لبنان قدم بر می‌دارد. اما حماس در عملکرد خود در بسیاری موارد تحت تأثیر نگاه اخوانی موضع‌گیری کرده است. تغییر مواضع حماس از قدرت‌گیری اخوان المسلمین در مصر تا سقوط مرسی و پس از آن مؤید این مسئله است.

مقایسه حماس با حزب الله لبنان در مقطع کنونی

سناریوهای فراروی حماس در روند آشتی ملی 2017

· اظهارات و اقدامات مقامات حماس در تأیید حرکت در مسیر حزب الله
- تغییر رهبران این جنبش و حضور رهبرانی با دیدگاه‌های جدید و مقاومتی
شخصیت‌هایی چون خالد مشعل طی 5 سال گذشته با عملکردی محافظه‌کارانه به نوعی حامیان سازش را به دست کشیدن حماس از مقاومت امیدوار کرده بودند. پس از انتخابات داخلی حماس که نتایج آن اوایل سال 2017 میلادی اعلام شد، شخصیت‌هایی بر سر کار آمدند که از سوابق مقاومتی و دیدگاه‌های مقاومتی برخوردار بودند. حضور یحیی سنوار که یک شخصیت امنیتی و از رهبران شاخص گردان‌های قسام محسوب می‌شود و همچنین حضور صالح العاروری که مسئول ایجاد هسته‌های قسام در کرانه باختری بود این نوید را می‌دهد که مسئولان جدید حماس نگاه عمیق‌تری به مقاومت دارند.

- سفر هیئتی از حماس به تهران در خرداد ماه 1396
در خرداد ماه 1396 هیئتی از حماس به تهران آمد. این هیئت زمانی به تهران آمد که بسیاری پس از تغییرات و تحولات منتظر بودند ببینند با تغییر رهبران حماس آیا تغییری در روند عملکرد آنها رخ داده است یا نه؟ این سفر پاسخ مثبت حماس به ادامه روابط مثبت با ایران در عرصه مقاومت بود.
- موسی ابومرزوق 27 سپتامبر 2017:
سلاح مقاومت قابل مذاکره نبوده و نخواهد بود.
- خلیل الحیة عضو دفتر سیاسی حماس 27 سپتامبر
سلاح مقاومت خارج از تمام معادلات است و تا کنون هیچ گاه در خصوص آن سخنی گفته نشده است.
حماس بازیگری منفعل در روند خلع سلاح
·    اظهارنظراتی که در راستای تأیید انفعال است
تونی بلر، فرستاده سابق کمیته چهارجانبه بین‌المللی (15 اکتبر2017): محاصره و تحریم حماس کار اشتباهی بود باید با حماس وارد گفتگو می‌شدیم.
احمد یوسف (16 اکتبر2017): حماس به توافقاتی که قبلاً با رژیم صهیونیستی منعقد شده پایبند است. اما سلاح مقاومت غیر قابل مذاکره است و اسرائیل را نیز به رسمیت نمی‌شناسد.
حسن عصفور (16 اکتبر 2017): حماس با اعلام اینکه در هر جنگ یا صلح آینده شریک خواهد بود پیام آمادگی برای مذاکره با غرب را ارسال کرده است.
یحیی السنوار مسئول حماس در نوار غزه (28سپتامبر 2017): حماس آماده است هرگونه عقب‌نشینی برای به فرجام رسیدن آشتی ملی انجام دهد. این گزینه استراتژیک برای حماس است و اجازه نخواهد داد مانعی مقابل آن به وجود آید.  
اقدامات عملی حماس در تأیید این روند
. سند سیاسی جدید حماس که در آن مرزهای 1967 به تأیید رسیده است
. تأکید بر مرزهای سال 1967 در پروتکل امضا شده در تاریخ 11 اکتبر 2017
. روابط حماس با محمد دحلان پیش از آغاز نشست‌های آشتی ملی
. دیدارهای مقامات حماس با مقامات کشورهای اروپایی و شوق کشورهای اروپایی به دیدار با حماس (دیدار با فرستاده سوئیس در خاورمیانه در دوحه قطر)

آینده مبهم حماس
سناریوی میانه
با توجه به عملکرد حماس می‌توان سناریویی میانه را در نظر گرفت که براساس آن حماس سلاح مقاومت را حفظ کند و آن گونه که در مذاکرات آشتی ملی بیان شد، اداره امور نوار غزه و از جمله گذرگاه‌های آن را به دولت وفاق ملی بدهد. در این سناریوی میانه فرماندهان امنیتی تشکیلات خودگردان اجازه ورود به نوار غزه را نخواهد داشت.

به نظر می‌رسد این سناریو جایگاهی در آینده نخواهد داشت زیرا یکی از مشکلات پیشِ رو، مسئله وجود یک دستگاه امنیتی در نوار غزه و کرانه باختری است. حال اگر این اتفاق بیفتد و دستگاه امنیتی تشکیلات خودگردان کمترین جای پایی در غزه داشته باشد آیا مقاومت خواهد توانست ادامه حیات دهد؟

پیش‌بینی
محتمل‌ترین گزینه برای آشتی ملی فلسطین، عدم شکل‌گیری آن در ادامه است. ظواهر امر حکایت از شکست آشتی ملی دارند.
اختلافات موجود در پرونده آشتی ملی، مثل حقوق کارکنان و پرونده امنیتی، در اصول دو جنبش ریشه دارند و کنار گذاردن هر یک از آنها به معنی تغییر مشی هر یک از دو گروه است و در این میان این حماس است که تبدیل به فتح دوم خواهد شد.
اگر توافقات اجرایی شوند معنی آن این است که حماس حاضر شده از اصول خود و مقاومت عقب‌نشینی کند.
در شرایط موجود حماس، همان جنبش مقاومتی گذشته است و تا زمانی که این گونه باشد براساس منویات مقام معظم رهبری در دایره حمایتی ایران قرار خواهد داشت.

*کارشناس حوزه مطالعاتی فلسطین و مدیر گروه مطالعاتی فلسطین در موسسه ندا

نام:
ایمیل:
* نظر: