آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۷۰۷
تاریخ انتشار: ۱۵ آذر ۱۳۹۶ - ۱۵:۴۳
طاهره زادفرج


چکیده
جنبش جهاد اسلامی- که از نخستین گروه‌های جهادی فلسطینی است- چند مرحله مهم را پشت سر گذاشته است: فعالیت از طریق انتشار نشریات، مقاومت مسلحانه محدود و سپس مقاومت مسلحانه گسترده‌تر در داخل، گسترش فعالیت‌ها در خارج از فلسطین و تماس با برخی کشورها و بالاخره ثبات سیاسی و مقابله نظامی با تأکید بر انجام عملیات‌ها که این روند تا کنون ادامه داشته و رهبران جهاد اسلامی که در فعالیت‌های سیاسی شرکت نکرده‌اند، در تلاش بوده‌اند تا نقش میانجی را در برخی منازعات داخلی داشته باشند و حتی طرح‌هایی برای نجات فلسطین از چند دستگی ارایه کنند. جهاد اسلامی دارای اساسنامه و ساختار تشکیلاتی است و کنگره، مجمع عمومی، شورای مشورتی، مجالس و شوراهای محلی و کمیته‌های فرعی دارد. در رأس این جنبش دبیر کل قرار دارد که شورای مشورتی وی را انتخاب می‌کند. این جنبش دارای شاخه نظامی (گروهان‌های قدس) با توانمندی بالا است.

مقدمه
جنبش جهاد اسلامی دارای ساختار تشکیلاتی منظمی است. در رأس این جنبش دبیر کل به عنوان رهبر آن تصمیم‌گیری می‌کند که البته خود منتخب شورای مشورتی است. این جنبش یک جنبش جهادی است که تا کنون در هیچ انتخابات و یا مذاکرات سازش و یا صلح فلسطینی شرکت نکرده و دارای شاخه نظامی و برخی نهادهای فرعی است. جهاد اسلامی توانسته است با دیگر گروه‌های مقاومت و همچنین برخی کشورهای منطقه روابطی داشته و از حمایت آنان برخوردار گردد. معرفی این گروه به عنوان یکی از قدیمی‌ترین گروه‌های جهادی فلسطین ضروری به نظر می‌رسد. هدف این گزارش این است که ضمن اشاره به مراحلی که جنبش پشت سر گذاشته به ساختار تشکیلاتی و مناسبات داخلی و خارجی جهاد اسلامی اختصاص یافته است.

مراحل جنبش جهاد اسلامی
جنبش‌جهاد اسلامی‌از بدو تأسیس‌تاکنون‌پنج‌مرحله‌عمده‌را پشت‌سر گذاشته‌است‌: در مرحله‌ اول‌(از ۱۳۵۹ ش‌/ ۱۹۸۰)، که‌«طلیعه‌جنبش» نیز نام‌دارد، جنبش‌توانست‌از طریق‌خبرنامه‌و نشریاتی‌که‌در اختیار داشت‌، مواضع‌و آرای‌خود را در سرزمین‌های‌اشغالی‌تبلیغ‌نماید. در مرحله‌دوم‌(از ۱۳۶۳ ش‌/ ۱۹۸۴ تا ۱۳۶۵ ش‌/ ۱۹۸۶) با تشکیل‌نخستین‌هسته‌های‌نظامی‌، مقاومت‌مسلحانه‌را آغاز کرد. در ۱۳۶۴ ش‌/ ۱۹۸۶ با انتصاب‌فتحی ‌شقاقی‌به‌ریاست‌شاخه‌نظامی‌جهاد و سپس‌دستگیری‌وی‌به‌همراه‌چند عضو فعال‌دیگر، جنبش‌جهاد نیرویی‌تأثیرگذار در عرصه‌مبارزات‌فلسطینیان‌شناخته‌شد. مرحله‌سوم‌(۱۳۶۵ ش‌/ ۱۹۸۷) اوج‌فعالیت‌های‌نظامی‌آن‌بود. در ۱۴ مهر ۱۳۶۶/ ۶ اکتبر ۱۹۸۷، جنبش‌، نبرد الشجاعیه‌را برضد نیروهای‌اسرائیلی‌سازماندهی‌کرد. این‌اقدام‌، پیروزی‌های‌بعدی‌گروه‌های‌فلسطینی‌را در پی‌داشت‌، به‌طوری‌که‌اندکی‌پس‌از آن‌، انتفاضه‌شکل‌گرفت‌. در مرحله‌چهارم‌(از ۱۳۶۶ ش‌/ ۱۹۸۷ تا ۱۳۷۴ ش‌/ ۱۹۹۵)، جنبش‌فعالیت‌های‌خود را در خارج‌از فلسطین‌گسترش‌داد و با برخی‌از کشورها تماس‌برقرار کرد. همچنین‌بر دامنه‌عملیات‌های‌نظامی‌افزود. مرحله‌پنجم‌از ۱۳۷۴ ش‌/ ۱۹۹۵ آغاز شد و تا کنون ادامه دارد، ویژگی‌این‌دوره‌، ثبات‌سیاسی‌و مقابله‌نظامی‌با تأکید بر انجام‌عملیات‌نظامی‌بوده‌است‌.(1)

ساختار تشکیلاتی

جنبش‌ دارای‌ اساسنامه‌ و ساختار تشکیلاتی‌ منظمی‌ است‌. کنگره‌ سراسری‌، به‌ عنوان‌ عالی‌ترین‌ مرجع‌ قانون‌گذاری‌، مشی‌ سیاسی‌، اهداف‌ و دیدگاه‌های‌ جنبش‌ را در زمینه‌های‌ مختلف‌ اجتماعی‌، اعتقادی‌، فرهنگی‌ و اقتصادی‌ تعیین‌ می‌کند. دبیرکل‌، مجمع‌ عمومی‌، مجلس‌ مشورتی‌، مجالس‌ و شوراهای‌ محلی‌ و کمیته‌های‌ فرعی‌، مهم‌ترین‌ ارکان‌ سازمانی‌ جنبش‌ محسوب‌ می‌شوند. مجمع‌ عمومی‌، بالاترین‌ قدرت‌ اجرایی‌ است‌ که‌ هر چهار سال‌ یک‌ بار مجلس‌ مشورتی‌ را انتخاب‌ می‌کند و تعیین‌ دبیرکل‌ را نیز برعهده‌ دارد؛ البته‌ با توجه‌ به‌ شرایط‌ امنیتی‌، عملاً مجمع‌ عمومی‌ تشکیل‌ نمی‌شود. مجالس‌ و شوراهای‌ محلی‌ و قسمت‌های‌ مختلف‌، اعم‌ از سیاسی‌، تبلیغاتی‌، نظامی‌ و مالی‌، که‌ خود کمیته‌های‌ فرعی‌ متعددی‌ را در برمی‌گیرد، زیر نظر دبیرکل‌ فعالیت‌ می‌کنند. کمیته‌های‌ فرعی‌، به‌ منزله‌ پایین‌ترین‌ سطح‌ تشکیلات‌ سازمانی‌، عضوگیری‌ و آموزش‌ اعضا را برعهده‌ دارند.(2) شهید فتحی شقاقی اولین دبیر کل جنبش بود که پس از ترور وی (در مالت) از سوی موساد در سال ۱۹۹۵ رمضان عبدالله شلح رهبری این جنبش را در اختیار گرفت.

جنبش جهاد اسلامی؛ ساختار تشکیلاتی، روابط و مناسبات

شاخه نظامی: سرایا القدس(3) (گروهان‌های قدس)

جنبش جهاد اسلامی در دهه ۸۰ میلادی به مرور به یک گروه مبارز مسلحانه تبدیل شد. سرایا القدس شاخه نظامی جنبش جهاد اسلامی است که برخلاف گروه نظامی کتائب عزالدین قسام که پیش از جنبش حماس هم وجود داشت، کاملاً برآمده از جنبش جهاد اسلامی است. اصول سرایا القدس که نشأت گرفته از اصول جنبش است عبارتند از: عدم به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی، مخالفت با راه‌ حل دو دولت و عدم ورود به سیاست. به نوعی می‌توان گفت سرایا القدس اصلی‌ترین جریان و بازوی جنبش است؛ زیرا جهاد اسلامی تاکنون در هیچ انتخابات، مذاکرات سازش یا صلح فلسطینی شرکت نکرده است. از جنگ ۲۲ روزه به این سو جنبش جهاد اسلامی وزن و جایگاه بسیار بیشتری پیدا کرده است. در جنگ ۲۲ روزه جهاد اسلامی با انجام عملیات‌های مختلف و همچنین شلیک موشک فجر ۵ به سوی تل‌آویو توجه بسیاری را به خود جلب کرد.(4)

گردان‌های قدس پس از جنگ ۲۲ روزه نیز نقش پررنگی در واکنش به حملات رژیم صهیونیستی تاکنون داشته است. تا قبل از جنگ ۸ روزه در سال ۲۰۱۲ ما شاهد این بودیم که گردان‌های قدس به یکی از فعال‌ترین گروه‌های جهادی در منطقه غزه تبدیل شده بودند و از عدم همراهی حماس در شلیک موشک‌ها و همچنین تلاش برای آتش‌بس انتقاد می‌کردند که این امر باعث شد تا رژیم اشغالگر در طی چند سال اخیر دست به ترور رهبران و موشک‌باران مناطق وابسته به جهاد اسلامی بزند.(5)

روابط و مناسبات

مناسبات جنبش جهاد اسلامی‌ و جنبش ساف

جنبش‌ جهاد اسلامی‌ از ابتدای‌ تأسیس‌، مناسبات‌ دوستانه‌ای‌ با سازمان‌ آزادیبخش‌ فلسطین‌ (ساف‌) داشت‌، اما به‌تدریج‌، با فاصله‌ گرفتن‌ ساف‌ از منشور ملی‌ فلسطین‌ و مذاکره‌ با صهیونیست‌ها، مناسبات‌ آن‌ دو تیره‌ شد، به‌طوری‌ که‌ جنبش‌ از شرکت‌ در اجلاس‌ شورای‌ ملی‌ فلسطین‌ و دیگر تشکیلات‌ ساف‌ خودداری‌ کرد. به‌ رسمیت‌ شناختن‌ اسرائیل‌ از سوی‌ ساف، بر اختلافات‌ آنها افزود و از آن‌ پس‌ جهاد اسلامی‌ از به‌ رسمیت‌ شناختن‌ ساف‌، به‌ عنوان‌ تنها نماینده‌ قانونی‌ ملت‌ فلسطین‌، امتناع‌ نمود.(6) طرفداران‌ جنبش‌ جهاد اسلامی‌ با موضع‌گیری‌ غیردینی‌ گروه‌های‌ مختلف‌ عضو ساف‌، به‌ویژه‌ گروه‌هایی‌ که‌ عقاید مارکسیستی‌ دارند، موافق‌ نیستند. جهاد اسلامی‌ معتقد است‌ که‌ هدف‌ ساف‌، یعنی‌ برپایی‌ دولت‌ غیرمذهبی‌ در فلسطین‌، با نگرش‌ اسلامی‌ آنان‌ منافات‌ دارد.(7)

روابط و مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی

جهاد اسلامی‌ دارای‌ پایگاه‌های‌ بین‌المللی‌ یا تشکیلات‌ متمرکزی‌ در کشورهای‌ عربی‌ نیست‌. مناسبات‌ آن‌ با دولت‌های‌ مصر و اردن‌ تیره‌ است‌، اما با دیگر کشورهای‌ عربی‌، چون‌ لیبی، سوریه، لبنان و سودان، دوستانه‌ است‌. در میان‌ کشورهای‌ منطقه‌، بیش‌ از همه‌ با ایران‌ مناسبات‌ خود را استحکام‌ بخشیده‌ و به‌ طور همه‌ جانبه‌ از انقلاباسلامی‌ ایران‌ تأثیر پذیرفته‌ و این‌ کشور را دوست‌ و هم‌پیمان‌ خود می‌داند.(8) جنبش‌ جهاد اسلامی اغلب‌ دولت‌های‌ عربی‌ را وابسته‌ به‌ غرب‌ می‌داند، از نظر رهبران‌ جنبش‌، دولت‌های‌ عربی‌ هیچ‌گاه‌ در قبال‌ مسئله‌ فلسطین‌، صادقانه‌ موضع‌گیری‌ نکرده‌اند و در عمل‌، با رژیم‌ اسرائیل‌ همگرا بوده‌اند.(9)

نزدیکی‌ جنبش‌ جهاد به‌ ایران‌، به ‌ویژه‌ در جریان‌ جنگ‌ عراق‌ با ایران‌، باعث‌ شده‌ است‌ که‌ کشورها و گروه‌ها و جنبش‌های‌ مخالف‌ ایران‌، از جمله‌ در عراق‌ و عربستان‌ سعودی‌، جنبش‌ جهاد اسلامی‌ را منزوی‌ کنند.(10)

جمع‌بندی

جنبش جهاد اسلامی یک گروه جهادی مسلحانه است که مشروعیت خود را در باقی ماندن در خط مقاومت می‌داند و تاکنون هیچ حزب سیاسی تشکیل نداده است؛ چرا که لازمه ایجاد آن را داشتن حاکمیت ملی می‌داند که هنوز محقق نشده است، از همین رو سعی نموده است به منظور حضور در صحنه مبارزاتی با دیگر گروه‌های فلسطینی از جمله دولت محمود عباس وارد نزاع نشود و بیشتر نقش میانجیگرانه، مسلحانه و حافظ وحدت ملی داشته باشد؛ از این روی تا کنون طرح‌های سیاسی نیز برای بهبود اوضاع داخلی فلسطین ارائه کرده است؛ از جمله طرح ده ماده‌ای رمضان عبدالله شلح، دبیر کل جنبش در سال 2016 که با استقبال گروه‌های مختلف و همچنین برخی کشورها از جمله جمهوری اسلامی ایران مواجه شد.


*کارشناسی ارشد مطالعات فلسطین و کارشناس موسسه تحقیقات و پژوهش‌های سیاسی علمی ندا

پینوشت‌ها

[1]. انور ابوطه‌، «تأثیر امام‌ خمینی‌ و انقلاب‌ اسلامی‌ در اندیشه‌ و عملکرد جهاد اسلامی‌ فلسطین‌»، ج۱، ص‌ ۸۱ ـ۸۲.

2. ملا ابراهیمی، عزت، فرهنگ معاصر فلسطین؛ شخصیت‌ها و جنبش‌ها، اندیشه سازان نور، تهران: 1382، چاپ اول، ذیل ماده.

3. نشانی وبگاه: www. Saraya.ps

4 .http://fa.alkawthartv.com/news/90875

5. همان.

6. ملا ابراهیمی، ذیل ماده.

7. زیاد ابوعمرو، جنبش‌های‌ اسلامی‌ در فلسطین‌، ج۱، ص‌ ۱۰۴، ترجمه‌ هادی‌ صبا.

8. ملا ابراهیمی، ذیل ماده. همچنین ر. ک: انور ابوطه‌، «تأثیر امام‌ خمینی‌ و انقلاب‌ اسلامی‌ در اندیشه‌ و عملکرد جهاد اسلامی‌ فلسطین‌»، ج۱، ص‌ ۹۶.

9. فتحی شقاقی، جهاد اسلامی، ترجمه سید هادی خسروشاهی، تهران: 1375، نسخه PDF، ص 149.

10. فراتی، عبدالوهاب، انقلاب اسلامی و بازتاب آن، انتشارات زلال کوثر، قم: 1381، ص 69.


نام:
ایمیل:
* نظر: