آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۶۹۴
تاریخ انتشار: ۱۵ آذر ۱۳۹۶ - ۱۱:۰۰
فاطمه کاظمی


چکیده
در شش ماه اول سال 1396 مهم ترین تحول نظامی آذربایجان و رژیم صهیونیستی مربوط به درخواست باکو از رژیم صهیونیستی برای خرید «گنبد آهنین» بود که برای این منظور، وزیر دفاع آذربایجان برای نخستین بار به سرزمین‌های اشغالی سفر کرد و با «آویگدور لیبرمن»، وزیر جنگ رژیم صهیونیستی دیدار کرد. در این دیدار دو طرف در مورد مسائل امنیت منطقه‌ای و همکاری دو جانبه در امور نظامی و فنی- نظامی با هم بحث و تبادل نظر کردند. در حقیقت هدف رژیم صهیونیستی از برقراری روابط نزدیک با آذربایجان و افزایش معاملات تسلیحاتی در منطقه قفقاز جنوبی، این است که منافع نظامی- امنیتی خود را تأمین کند و به ایران ضربه بزند. در عرصه اجتماعی نیز رژیم صهیونیستی تلاش می‌کند همکاری و گفتگوی تنگاتنگی با جامعه آذربایجان برقرار کند. در این راستا خبرگزاری رسمی «آذرتاج» آذربایجان به نقل از «آریه گوت»، کارشناس اسرائیلی و رئیس نمایندگی «مرکز بین‌المللی چند فرهنگ‌گرایی باکو»، وجود روستای یهودی‌نشین «قیرمیزی قصبه» در شمال جمهوری آذربایجان را نشانه همکاری و گفتگوی تنگاتنگ میان باکو و تل آویو توصیف کرد. در این گزارش به تبیین مهم‌ترین تحولات نظامی و اجتماعی آذربایجان و رژیم صهیونیستی در شش ماهه اول سال 1396 می‌پردازیم.

مقدمه
رژیم صهیونیستی که از آغاز دهه 90 میلادی و همزمان با استقلال کشورهای موجود در قفقاز جنوبی به نوعی به دنبال جای پای محکمی برای خود در این نقطه از جهان بوده است، اخیراً تحرکات چشمگیری را در این منطقه آغاز کرده است. جمهوری آذربایجان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان تجهیزات نظامی از کشورهای جهان و به‌خصوص از رژیم اشغالگر فلسطین به شمار می‌آید. بر اساس قرارداد منعقده در سال 2012 بین باکو و تل‌آویو، قرار شد اسرائیل ادوات نظامی به ارزش 1/6 میلیارد دلار به آذربایجان بفروشد. تحرکات اسرائیل در اعزام هیأت به ارمنستان و آذربایجان نشان می‌دهد از سال 2017، معاملات تسلیحاتی اسرائیل در منطقه قفقاز جنوبی که پیش از این فقط روی جمهوری آذربایجان متمرکز بود، در حال تغییر است و این رژیم درصدد گسترش حوزه نفوذ خود در قفقاز جنوبی است.(1) در این گزارش تلاش می‌شود مهم‌ترین تحولات نظامی و اجتماعی آذربایجان و رژیم صهیونیستی در شش ماهه اول سال 1396 مورد بررسی قرار گیرد.

1. نظامی
1-1. آذربایجان، خواستار استقرار «گنبد آهنین» رژیم صهیونیستی در کشورش شد
جمهوری آذربایجان در واکنش به اقدام ارمنستان مبنی بر خرید موشک‌های «اسکندر» از روسیه، خواستار استقرار سریع «گنبد آهنین» اسرائیل در خاک این کشور شده است. علاقه‌مندی باکو به خرید «گنبد آهنین» اسرائیلی به ارسال سامانه‌های موشک‌های تاکتیکی- عملیاتی «اسکندر» روسی به ارمنستان مرتبط است که قدرت نابودکنندگی بالایی دارد و متخصصان نظامی قدرت آن را با توان هوایی ناتو برابر می‌دانند. «کنستانتین سیوکوف» کارشناس نظامی گفته است که موشک‌های اسکندر به راحتی قادر هستند تا مجموعه‌ای از موشک‌های سپر دفاع ضدموشکی آمریکا را نابود کنند.(2)
در همین راستا «ذاکر حسن اف» وزیر دفاع آذربایجان فوراً به تل آویو سفر کرده تا با «آویگدور لیبرمن» وزیر جنگ اسرائیل مذاکره کند.(3) این سفر را باید اقدامی جنجال آفرین ارزیابی کرد؛ این نخستین سفر یک وزیر دفاع آذربایجان به اسرائیل طی 20 سال اخیر و از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به این طرف است. مسئله ‌اینجاست که توسعه روابط دو طرف می‌تواند موجب نگرانی بسیار جدی ایران، در همسایگی آذربایجان شود. مقامات تهران بارها از باکو خواسته‌اند که به دلیل سیاست‌های متجاوزانه تل آویو علیه مردم فلسطین، روابط خود با «رژیم صهیونیستی» را قطع کند، ولی «الهام علی اف» رئیس جمهوری آذربایجان همچنان به سیاست حفظ روابط دوستانه با تل آویو ادامه داده است.(4) طبق گزارش سایت رسمی وزارت دفاع آذربایجان، حسن اف از صنایع نظامی اسرائیل دیدن کرده و با محصولات تولیدی آن آشنا و با مقامات آن پیرامون تبادل همکاری‌های نظامی- فنی مذاکرات مفصلی داشته است.(5)

1-2. روابط باکو- تل آویو از سطح اقتصادی به نظامی گسترش یافت
«آریه گوت» کارشناس اسرائیلی یادآور شده است که تا این اواخر همکاری‌های تل آویو و باکو تنها روی بخش انرژی متمرکز بود (40 درصد نیازهای نفتی اسرائیل از آذربایجان تأمین می‌شود که این بخش قابل توجهی از صادرات نفتی این جمهوری را شامل می‌شود)، ولی اکنون این همکاری‌ها به بخش نظامی نیز گسترش یافته است.
پهپادهای اسرائیلی «Hermes 900» برای مقابله با ایستگاه‌های رادار دشمن بسیار مناسب هستند و فعالانه توسط ارتش آذربایجان در مناقشه نظامی آوریل سال گذشته با ارمنستان مورد استفاده قرار گرفته است. این هواپیمای بدون خلبان برای عملیات شناسایی و جاسوسی مورد استفاده قرار می‌گیرند و مهم‌ترین هدف استفاده از آن کسب آخرین اطلاعات درباره موقعیت نیروها و تجهیزات نظامی دشمن در هر زمان ممکن است.  
دولت ارمنستان نگران آن است که اسرائیل به باکو در مدرنیزه‌سازی ارتش این کشور کمک کرده و تسلیحات تهاجمی در اختیار آن قرار دهد. هم‌چنین ممکن است اسرائیل، باکو را به حوزه نفوذ خویش جذب کند تا از خاک جمهوری آذربایجان برای اقدامات نظامی احتمالی علیه جمهوری اسلامی استفاده کند.(6)

1-3. اسرائیل مجوز صدور پهپاد به جمهوری آذربایجان را لغو کرد
به دنبال انتشار گزارش‌هایی مبنی بر درخواست جمهوری آذربایجان از یک شرکت اسرائیلی فعال در بخش هوانوردی برای حمله به یک موضع ارتش ارمنستان، مقامات رژیم صهیونیستی مجوز صادرات این شرکت را لغو کردند.
پیش از این روزنامه معاریو، چاپ تل آویو گزارش داده بود که جمهوری آذربایجان از گروهی در این شرکت اسرائیلی خواسته بود که فعالیت یک پهپاد تولیدی این شرکت را با حمله به موضع ارتش ارمنستان نشان دهد. این درخواست هنگام ورود گروهی از شرکت اسرائیلی به جمهوری آذربایجان برای عقد نهایی قرارداد فروش پهپاد «اوربیتر ۱-ک» (Orbiter 1K) مطرح شد. بنا به این گزارش دو مسئول اجرایی شرکت اسرائیلی با هدف‌گیری موضع ارتش ارمنستان مخالفت کردند و یکی از مقامات ارشد شرکت، هدایت پهپاد را که در نهایت در هدف‌گیری موفق نبوده، به دست گرفته بود. این شرکت اسرائیلی که توسط وزارت دفاع این کشور مجازات شد پیش از این در سال ۲۰۱۱ میلادی کارخانه‌ای در جمهوری آذربایجان برای تولید پهپاد و محصولات مدارپیما (ماهواره و سفینه فضایی) احداث کرده بود.(7)

1-4. تحرکات رژیم صهیونیستی در منطقه قفقاز جنوبی
رژیم صهیونیستی که از آغاز دهه 90 میلادی و همزمان با استقلال کشورهای موجود در قفقاز جنوبی به نوعی به دنبال جای پای محکمی برای خود در این نقطه از جهان بوده است، اخیراً تحرکات چشمگیری را در این منطقه آغاز کرده است. در حال حاضر موقعیت خاص قفقاز جنوبی، رژیم صهیونیستی را برای یافتن عرصه جدید نفوذ، جهت تحقق اهداف ضدانسانی خود ترغیب کرده است. کشورهای قفقاز از جمله آذربایجان و ارمنستان نیز به خاطر مشکلات اقتصادی، سیاسی و امنیتی و به‌خصوص مناقشه قره‌باغ، بهره‌گیری از تسلیحات اسرائیل را در جهت تأمین منافع خود تعریف کرده‌اند. از سوی دیگر رژیم اشغالگر قدس که نه دوست آذربایجان و نه دوست ارمنستان است، با هدف فروش اسلحه و درآمدزایی، ایروان و باکو را در معرض یک جنگ طولانی قرار داده است؛ به همین دلیل بایستی دولتمردان کشورهای قفقاز نسبت به سیاست‌های جنگ‌افروزانه اسرائیل توجه بیشتری داشته و با تقویت رقابت‌های تسلیحاتی، امنیت و ثبات منطقه را در معرض خطر قرار ندهند. در عین حال تحرکات مرموز رژیم صهیونیستی در محیط امنیتی ایران نیز باید مورد توجه مسئولان سیاسی و امنیتی ایران قرار گیرد.(8)

1-5. مسابقه تسلیحاتی بین آذربایجان و ارمنستان
رژیم صهیونیستی تحرکات جدیدی در منطقه قفقاز جنوبی آغاز کرده و قصد دارد با فروش همزمان تسلیحات به آذربایجان و ارمنستان، نه‌تنها درآمدهای اقتصادی‌اش را افزایش دهد بلکه نفوذ سیاسی خود در قفقاز را تقویت کند. به خصوص اینکه باکو و ایروان بیش از 20 سال است که به دلیل مناقشه قره‌باغ با یکدیگر در حال منازعه هستند و طرح مسلح کردن این کشور، به‌طور طبیعی احتمال درگیری‌های نظامی را افزایش داده و امید میانجیگران برای استقرار صلح در منطقه را کاهش می‌دهد. در این راستا سفرهای مسئولان نظامی رژیم اشغالگر قدس به آذربایجان و ارمنستان با هدف تقویت همکاری‌های نظامی صورت گرفت.

در مرداد ماه 1396 مسئولان نظامی رژیم اشغالگر قدس با هدف تقویت همکاری‌های نظامی به جمهوری آذربایجان و ارمنستان سفر کردند. در اوایل مرداد، «تساحی هانگبی»، وزیر همکاری‌های منطقه‌ای اسرائیل به عنوان بالا‌ترین مقام رژیم صهیونیستی به مدت سه روز به ارمنستان سفر و با مقامات ارشد ارمنستان دیدار کرد. متعاقباً در تاریخ سوم مرداد، رسانه‌های ارمنستان خبر امضای قرارداد فروش موشک ضدتانک «اسپایک» اسرائیل به ارمنستان را منتشر و اعلام کردند که این اتفاق باعث می‌شود تا ارتش جمهوری آذربایجان یکی از عوامل برتری نظامی خود در مقابل تانک‌های ارمنستان را از دست بدهد. رسانه‌های ارمنستان اعلام کردند که این کشور تمایل دارد با اسرائیل در همه سطوح همکاری نظامی داشته و از این کشور تجهیزات پیشرفته نظامی خریداری کند. وزارت همکاری‌های منطقه‌ای اسرائیل نیز گفت تصمیم به توسعه روابط با ارمنستان را در همه زمینه‌ها گرفته و این رژیم درخصوص فروش سلاح به ارمنستان هیچ محدودیتی ندارد.

از سوی دیگر، در تاریخ نهم مرداد پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان از سفر «میشل باروح»، رئیس اداره همکاری دفاعی وزارت دفاع اسرائیل به باکو خبر داد. در این سفر مسئولان وزارت صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان با عوامل رژیم اشغالگر قدس، درخصوص تقویت همکاری‌های صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان و اسرائیل به توافق رسیدند.

خلاصه اینکه افزایش خریدهای تسلیحاتی آذربایجان و ارمنستان، توجیهی برای افزایش توان نظامی اسرائیل و تشدید سیاست‌های نظامی‌گری این رژیم علیه مردم مظلوم فلسطین است. از طرفی دیگر فروش تسلیحات نظامی اسرائیل به باکو و ایروان، این دو کشور را در موضع تهاجمی قرار می‌دهد و رقابت‌های تسلیحاتی در حوزه قفقاز و اشباع انبارهای سلاح‌، به‌دلیل بالا بودن هزینه‌نگهداری، دولت‌های ذی‌ربط را در موضع جنگ قرار داده، آرامش منطقه و حتی صلح جهانی را تهدید می‌کند.(9)
باکو و ایروان بایستی بدانند رژیم صهیونیستی قابل اعتماد نیست و فقط به یافتن بازارهای تسلیحاتی جدید و تقویت نفوذ خود در منطقه می‌اندیشد. بهره‌گیری از تسلیحات اسرائیل نمی‌تواند در جهت تقویت صلح و امنیت در منطقه و تأمین منافع آذربایجان و ارمنستان باشد و روابط این کشورها با دوستان منطقه‌ای خود از جمله جمهوری اسلامی ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.(10)

2. اجتماعی
2-1. خبرگزاری رسمی «آذربایجان»، روستای یهودی‌نشین «قیرمیزی قصبه» در شمال آذربایجان را «اسرائیل دوم» دانست!
خبرگزاری رسمی «آذرتاج» جمهوری آذربایجان به نقل از «آریه گوت»، رئیس نمایندگی «مرکز بین‌المللی چند فرهنگ‌گرایی باکو» در رژیم صهیونیستی، وجود روستای یهودی‌نشین «قیرمیزی قصبه» در منطقه «قبا» در شمال جمهوری آذربایجان را نشانه همکاری و گفتگوی تنگاتنگ میان باکو و تل آویو توصیف کرد. به گزارش خبرگزاری رسمی آذرتاج جمهوری آذربایجان، «آریه گوت» در نشست «شخصیت حیدر علی اف و هماهنگی میان ادیان در (جمهوری) آذربایجان» که توسط کمیته دولتی امور گروه‌های دینی و «مرکز بین‌المللی چندفرهنگ‌گرایی باکو» در حاشیه چهارمین مجمع جهانی گفتگوی فرهنگ‌ها در باکو تشکیل شد، گفت: «اگر کسی درباره چگونگی دستیابی کشوری همچون (جمهوری) آذربایجان با اکثریت مسلمان به همکاری و مشارکت و گفتگوی تنگاتنگ با اسرائیل سوالی دارد، دیدن «قیرمیزی قصبه» در شهرستان «قبا» در منطقه کوهستانی (جمهوری) آذربایجان (برای یافتن پاسخ این سوال) کفایت می‌کند.» «آریه گوت» گفت: «"قیرمیزی قصبه" که مایه واقعی افتخار (جمهوری) آذربایجان است، پس از اسرائیل، تنها مکان زندگی متراکم یهودیان در دنیاست. در اینجا یهودیان و آذربایجانی‌ها در طول قرون متمادی، همانند برادران خونی زندگی کرده‌اند و مشترکات تاریخی و سرنوشت یکسان آنها را به هم پیوند داده است.

 آذربایجان، الگوی واقعی گفتگوی ادیان و فرهنگ‌ها بوده و امروز نیز همین گونه است.» این کارشناس اسرائیلی افزود: «تساهل و چند فرهنگ‌گرایی، پایه جامعه آذربایجان است. آذربایجان برای ایجاد عوامل شکل‌دهی به شرایط سیاسی و اجتماعی تحکیم و توسعه تساهل و چندفرهنگ‌گرایی تلاش می‌کند. «الهام علی‌اف»، رئیس‌جمهوری آذربایجان به علت طرفداری از تساهل و دولت لائیک و احترام به تمامی ادیان و اقوام در کشور از جمله یهودیان آذربایجان، هم در جامعه اسرائیل و هم نزد جوامع یهودی دنیا، دارای احترام است. مناسبات میان اسرائیل و جمهوری آذربایجان و نیز مناسبات میان مسلمانان و یهودیان آذربایجان را صرفاً نمی‌توان براساس منافع متقابل توضیح داد، بلکه امروز مناسبات جمهوری آذربایجان و اسرائیل مبتنی بر ارزش‌ها و تاریخ مشترک است. روابط انسانی میان دو دولت و قاطعیت برای زندگی کردن در جوامع دینی- متساهل، موجب غنای هر دو جامعه می‌شود. آشکارا دیده می‌شود که در آذربایجان، یهودیان و مسلمانان همانند برادر در مسالمت کنار همدیگر زندگی کرده‌اند و امروز نیز این گونه است. تاریخ و سرنوشت مشترک، آنها را برای ابد به همدیگر پیوند داده است.»(11)

3.جمع‌بندی
رژیم صهیونیستی درصدد گسترش حوزه نفوذ خود در قفقاز جنوبی است. به عبارتی دیگر اسرائیل قصد دارد با برقراری روابط نزدیک با ارمنستان و آذربایجان و دادن تجهیزات نظامی به این دو کشور و با افزایش معاملات تسلیحاتی در منطقه قفقاز جنوبی، منافع نظامی- امنیتی خود را تأمین کند. البته فروش تسلیحات نظامی اسرائیل به باکو و ایروان، این دو کشور را در موضع تهاجمی قرار می‌دهد و این امر آرامش منطقه و حتی صلح جهانی را تهدید می‌کند به خصوص اینکه ارمنستان و آذربایجان بیش از 20 سال است که به دلیل مناقشه قره‌باغ با یکدیگر در حال منازعه هستند. از سویی دیگر اسرائیل، تلاش می‌کند باکو را به حوزه نفوذ خویش جذب کند تا از خاک جمهوری آذربایجان برای اقدامات نظامی احتمالی علیه جمهوری اسلامی استفاده کند و به ایران ضربه بزند. در سطح اجتماعی نیز رژیم صهیونیستی در صدد افزایش همکاری و گفتگوی تنگاتنگ با جامعه آذربایجان است تا آنجا که طبق اظهارات یکی از کارشناسان اسرائیلی، وجود روستای یهودی‌نشین «قیرمیزی قصبه» در منطقه «قبا» در شمال جمهوری آذربایجان نشانه همکاری و گفتگوی تنگاتنگ میان باکو و تل آویو است.

*دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی و کارشناس موسسه تحقیقات و پژوهش‌های سیاسی علمی ندا

پی‌نوشت‌ها
- ر.ک: تلاش اسرائیل برای ایجاد مسابقه تسلیحاتی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان، دانا، 22/5/1396
http://www.dana.ir/news/1169628.html/%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
2- ر.ک: آذربایجان خود را زیر «گنبد آهنین» رژیم صهیونیستی قرار می‌دهد، تسنیم، 25 شهریور 1396
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/25/1520917/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF-%D8%A2%D9%87%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF
3- ر.ک: اسرائیل مجوز صدور پهپاد به جمهوری آذربایجان را لغو کرد، یورو نیوز، 30 اوت 2017:
http://fa.euronews.com/2017/08/30/israeli-orbiter-1k-drone-export-to-azerbaijan-frozen-by-defense-ministry
4- ر.ک: آذربایجان خود را زیر «گنبد آهنین» رژیم صهیونیستی قرار می‌دهد، تسنیم، 25 شهریور 1396
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/25/1520917/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF-%D8%A2%D9%87%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF
5- ر.ک: اسرائیل مجوز صدور پهپاد به جمهوری آذربایجان را لغو کرد، یورو نیوز، 30 اوت 2017:
http://fa.euronews.com/2017/08/30/israeli-orbiter-1k-drone-export-to-azerbaijan-frozen-by-defense-ministry
6- ر.ک: آذربایجان خود را زیر «گنبد آهنین» رژیم صهیونیستی قرار می‌دهد، تسنیم، 25 شهریور 1396
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/06/25/1520917/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF-%D8%A2%D9%87%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF
7- ر.ک: اسرائیل مجوز صدور پهپاد به جمهوری آذربایجان را لغو کرد، یورو نیوز، 30 اوت 2017:
http://fa.euronews.com/2017/08/30/israeli-orbiter-1k-drone-export-to-azerbaijan-frozen-by-defense-ministry
8- ر.ک:  تلاش اسرائیل برای ایجاد مسابقه تسلیحاتی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان، دانا، 22/5/1396
http://www.dana.ir/news/1169628.html/%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA%DB%8C-
9- ر.ک:  تلاش اسرائیل برای ایجاد مسابقه تسلیحاتی بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان، دانا، 22/5/1396
http://www.dana.ir/news/1169628.html/%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
10- ر.ک: پاک‌آیین، محسن، 2 راهبرد جدید تسلیحاتی رژیم اسرائیل در قفقاز، جام جم آنلاین، 26 شهریور 1396
http://jamejamonline.ir/online/2996447541145616732/2-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2
11- ر.ک: خبرگزاری رسمی «آذربایجان»، یک روستای این کشور را «اسرائیل دوم» دانست!، تسنیم، 20 اردیبهشت 1396
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/02/20/1403869/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA

نام:
ایمیل:
* نظر: