آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۶۱۶
تاریخ انتشار: ۱۵ آبان ۱۳۹۶ - ۱۴:۲۳
فاطمه کاظمی


چکیده
در شش ماه اول سال 1396 مهم‌ترین تحول در حوزه روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی مربوط به تنش بین اسرائیل و ترکیه بر اثر قطع بلندگوی مساجد، حوادث مسجدالاقصی و نصب گیت‌ها در ورودی این مسجد، تعطیلی سفارت اسرائیل در آنکارا بود تا آنجا که اردوغان، اسرائیل را رژیمی نژادپرست برشمرد و اسرائیل نیز ترکیه را به نقض بندهای توافقنامه عادی‌سازی روابط بین دو طرف متهم کرد. تحول مهم دیگر مربوط به سفر اردوغان به اردن در ماه شهریور بود و همین امر باعث نگرانی رژیم صهیونیستی شد تا آنجا که به زعم صهیونیست­ها، این سفر به دنبال نزدیکی روابط آنکارا- تهران- دوحه، تهدیدی مهم برای امنیت اسرائیل به شمار می‌آید..

مقدمه
در سال‌های اخیر و پس از روی کار آمدن دولت اسلام‌گرای رجب طیب اردوغان در ترکیه در سال 2002، با وجود سفر اردوغان به فلسطین اشغالی در سال 2005 اما روابط دیپلماتیک دو طرف دچار بحران‌ها و تنش‌هایی بوده است. از جمله  کشمکش لفظی اردوغان و شیمون پرز رئیس جمهور وقت رژیم صهیونیستی  در نشست «داووس» در سپتامبر 2009 (شهریور و مهر 1388)، موضوع اهانت به سفیر ترکیه در تل‌آویو در ژانویه 2010 (دی و بهمن 1388) و در نهایت حمله به کشتی مرمره از سوی اسرائیلی‌ها که منجر به کاهش روابط دیپلماتیک به پائین‌ترین سطح خود تاکنون شد. با این حال ترکیه و رژیم صهیونیستی در طول چند سال گذشته به‌رغم تنش‌های سیاسی، همچنان به روابط اقتصادی و نظامی خود ادامه داده‌اند و در این زمینه کاهش و تعدیلی صورت نگرفته است.(1) روابط ترکیه با رژیم صهیونیستی پس از هفت سال قطع دیپلماتیک به علت حمله نظامیان اسرائیل به کشتی مرمره، در اواخر ژوئن 2016 (تیر 1395) از سر گرفته شد و سفیران دو طرف فعالیت خود را آغاز کردند.(2) در شش ماهه اول سال 1396 نیز روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی به دلیل حوادث مسجدالاقصی و بسته شدن آن به روی نمازگزاران با تنش همراه بود اما با وجود بحران روابط دیپلماتیک میان ترکیه و رژیم صهیونیستی، روابط اقتصادی و تجاری دو طرف رو به گسترش است. در ادامه به بررسی مهم‌ترین تحولات سیاسی ترکیه و رژیم صهیونیستی در شش ماهه اخیر می‌پردازیم.

1. تنش بین اسرائیل و ترکیه
«رجب طیب اردوغان»، رئیس جمهور ترکیه، در اوایل ماه می 2017 (اردیبهشت 1396) اسرائیل را «نژادپرست و تبعیض‌گر» خواند. وی علیه انتقال سفارت ایالات متحده به اورشلیم هشدار داد و از قطع بلندگوی مساجد انتقاد کرد.(3) این اظهارات اردوغان واکنش تند رژیم صهیونیستی را به دنبال داشت. به طوری که «یوآل روتیم» مدیرکل وزارت خارجه اعلام کرد که اسرائیل در برابر چنین لفاظی‌هایی ساکت نمی‌ماند، آنهایی که به طور نظام‌مند حقوق انسانی مردم کشورشان را نقض می‌کنند نباید دموکراسی واقعی در منطقه را تبلیغ کنند. به دنبال تنش میان ترکیه و اسرائیل در پی اظهارات اردوغان درباره شهر قدس، «کمال اوکم»، سفیر آنکارا در تل‌آویو احضار شد. پس از چندی سفیر ترکیه اعلام کرد: روابط دو طرف به حالت عادی بازگشته است. سفیر آنکارا تصریح کرد: همیشه اختلافاتی هست اما همکاری‌هایی هم وجود دارد و به عقیده من، همکاری ما در عرصه‌های دیگر هم شکوفا خواهد شد.(4)

2. واکنش اردوغان به نصب گیت‌های الکترونیکی در ورودی‌های مسجدالاقصی
«رجب طیب اردوغان»، رئیس جمهور ترکیه ماه مرداد 1396 در گفتگوی تلفنی با «رئوون ریولین»، رئیس جمهور اسرائیل تصریح کرد: مسجدالاقصی برای جهان اسلام حائز اهمیت است و باید در اسرع زمان، گیت‌های الکترونیکی نصب شده در ورودی‌های مسجدالاقصی برداشته شده و تنش‌ها خاتمه یابد. هم‌چنین اردوغان در یک سخنرانی در آنکارا گفته بود که اسرائیل می‌خواهد قدس و مسجدالاقصی را به بهانه مبارزه با تروریسم از مسلمانان بگیرد.(5) رژیم صهیونیستی به این اظهارات رئیس جمهوری ترکیه درباره مسجدالاقصی واکنش نشان داده و آن را «بی دقت، تحریف شده و بی‌اساس» خواند. در همین راستا، «امانوئل نخشون» سخنگوی وزارت خارجه رژیم صهیونیستی گفت: «اردوغان بهتر است با مشکلات کشورش مقابله کند، امپراتوری عثمانی خیلی وقت است که دورانش به سر آمده است. وی با ادعای اینکه قدس پایتخت یهودیان جهان است، خطاب به اردوغان افزود: کسی که در خانه شیشه‌ای زندگی می‌کند نباید به دیگران سنگ پرتاب کند.»(6)

3. بسته شدن سفارت اسرائیل در ترکیه
به دنبال اعتراضات گسترده مردم ترکیه علیه اقدامات اخیر اسرائیل در مسجدالاقصی، رژیم اشغالگر اسرائیل، در اوایل مرداد 1396 سفارت و کنسولگری خود در آنکارا و استانبول ترکیه را از بیم حملات و اعتراضات مسلمانان این کشور تعطیل کرد و هم­چنان این سفارت بسته است.

4. انتقاد شدید اللحن رئیس حزب «یش عاتید» از اردوغان
یائیر لاپید، در اوایل ماه آگوست 2017 ( مرداد 1396) رئیس حزب صهیونیستی «یش عاتید» رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه را به شدت مورد حمله قرار داد. لاپید در اظهارات خود علیه ترکیه بر مسائل ذیل تأکید کرد:
- اسرائیل باید بپذیرد که روابطش با ترکیه دیگر مانند گذشته نخواهد شد.
- ترکیه روز به روز بیشتر به سمت عثمانی و اسلامی شدن پیش می‌رود و در نبرد بزرگ خاورمیانه بین دو محور عربستان سعودی و ایران ترجیح داده که در مثلث ایران، ترکیه و قطر قرار گیرد.
- اردوغان به نهادها و جنبش‌های اسلامی مختلف از جمله شیخ رائد صلاح رئیس جنبش اسلامی در فلسطین اشغالی 1948 و شیخ عکرمه صبری مفتی سابق قدس کمک مالی می‌کند.
- اسرائیل می‌تواند دست به اقداماتی علیه ترکیه بزند، از جمله حمایت از استقلال کردها، اعتراف به کشتارها علیه ارمن­ها و درخواست از آمریکا برای خروج بمب افکن­های هسته­ای از پایگاه «اینجرلیک» در جنوب ترکیه.(7)

5. رژیم صهیونیستی، ترکیه را به نقض بندهای توافقنامه عادی سازی روابط بین دو طرف متهم کرد
به گزارش روزنامه «اسرائیل الیوم»، یک منبع امنیتی بلندپایه اسرائیلی اظهار داشت که رفتار و سیاست‌های ترکیه نشان می‌دهد که این کشور در مسیر تهدید امنیت اسرائیل گام بر می‌دارد. این منبع افزود: از جمله نشانه‌های تهدید امنیت اسرائیل از سوی ترکیه، حمایت این کشور از گردان‌های شهید عزالدین قسام، شاخه نظامی جنبش حماس، کمک به تشدید تنش و درگیری‌های قدس و ضربه زدن به حاکمیت اسرائیل در این شهر است. طبق ادعای این منبع، آنکارا که در جریان توافق عادی‌سازی روابط با تل‌آویو متعهد شده بود اجازه ندهد حماس از اراضی این کشور برای طرح‌ریزی عملیات‌های نظامی علیه رژیم صهیونیستی در اراضی اشغالی فلسطین استفاده کند، به این تعهدات پایبند نبوده است. گفتنی است ترکیه و اسرائیل در ژوئن ۲۰۱۶ پس از ۶ سال قطع رابطه به خاطر حادثه ناوگان آزادی، توافقنامه‌ای را برای عادی سازی روابط(8) امضا کردند.(9)

6. نگرانی رژیم صهیونیستی از نزدیکی ترکیه به تهران
روزنامه صهیونیستی «جروزالم پست» در تیر ماه 1396 با اشاره به تحولات اخیر در روابط میان کشورهای عربی حوزه خلیج ‌فارس و تأثیر آن بر روابط ایران و ترکیه، نوشت: بحران قطر، تهران- آنکارا و دوحه را به یکدیگر نزدیک‌تر کرده است و این برای اسرائیل یک تهدید به شمار می‌آید. این روزنامه تصریح کرد: اظهارات اخیر سفیر ایران در ترکیه مبنی بر این‌که تهران قصد همکاری با آنکارا در مبارزه علیه تروریسم را دارد، به علاوه تصمیم ترکیه برای ارسال نیرو به قطر در اثنای تنش با عربستان سعودی، نشان دهنده ایجاد یک قلمرو نفوذ جدید متشکل از ایران-‌ترکیه- قطر است که پتانسیل نفوذ در منطقه و اسرائیل را دارد.(10)

7. نگرانی اسرائیل از سفر اردوغان به اردن در سایه نزدیکی روابط آنکارا- تهران
اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در اواخر ماه آگوست 2017 (شهریور 1396)  به اردن سفر کرد و با ملک عبدالله، پادشاه اردن دیدار کرد. گزارش‌های خبری صهیونیستی حاکی از نگرانی جدی رژیم صهیونیستی از نتایج سفر رئیس جمهوری ترکیه به «امان» و دیدار وی با «عبدالله دوم»، در سایه نزدیکی روابط آنکارا- تهران بود. علت نگرانی تل‌آویو این بود که اردوغان کسی نبوده که اسرائیل آرزوی دیدن او را در امان داشته باشد و دلیلش هم نزدیکی اخیر رئیس جمهور ترکیه به ایران است. سفر اردوغان به امان به دنبال دعوت وی از کشورهای عربی برای اتحاد و همبستگی در دفاع از بیت‌المقدس انجام شد. طبق دیدگاه صهیونیست‌ها تنش حاکم بر روابط اردن و اسرائیل و همچنین تقویت روابط تهران- آنکارا به نزدیکی ترکیه و اردن کمک کرد. بخش قابل توجهی از گفت‌وگوهای رهبران ترکیه و اردن به اوضاع حاکم بر قدس اختصاص داشت.(11)

8.تأکید اردوغان بر طرح تشکیل دولت مستقل فلسطین
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در اواخر آگوست 2017 (شهریور 1396) در نشست مشترک خبری با محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان در آنکارا با تأکید بر حمایت آنکارا از طرح تشکیل دولت مستقل فلسطین در مرزهای 1967 با پایتختی قدس گفت: اسرائیل باید به اشغال‌‌گری و اقداماتی که مانع طرح دو دولتی برای حل مناقشه میان اسرائیل و فلسطین است، پایان بدهد.(12)

9. جمع‌بندی
در شش ماه اول سال 1396 روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی به خصوص پس از حوادث مسجدالاقصی در سطح دیپلماتیک بسیار پر تنش بود و مقامات صهیونیستی به شدت از مواضع اردوغان، رئیس جمهور ترکیه در قبال مسجدالاقصی انتقاد کردند و ترکیه را به نقض بندهای توافقنامه عادی‌سازی روابط بین دو طرف متهم کردند. از سویی دیگر طبق دیدگاه صهیونیست‌ها، بحران قطر باعث نزدیکی هر چه بیشتر تهران- آنکارا و دوحه شد و همین مسئله، تهدیدی برای اسرائیل به شمار می‌آید. هم چنین سفر اردوغان به اردن و دیدار وی با ملک عبدالله نیز یکی دیگر از نگرانی‌های اسرائیل بود، به خصوص اینکه اسرائیل معتقد است که ترکیه در محور ایران قرار دارد، به همین دلیل ممکن است اسرائیل از طریق حمایت از استقلال کردستان عراق در صدد بر هم زدن ثبات سیاسی ترکیه بر آید، کردهای ترکیه را علیه اردوغان تحریک کند، چرا که حمایت اردوغان از مسئله فلسطین، انتقاد از محاصره غزه، رد یهودی سازی قدس و مخالفت با سیطره اسرائیل بر مسجدالاقصی همه اینها باعث خشم اسرائیلی‌ها نسبت به اردوغان است تا آنجا که اسرائیل، ترکیه را بدون اردوغان می‌خواهد.

* دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی و کارشناس موسسه تحقیقات و پژوهش‌های سیاسی علمی ندا

پی‌نوشت‌ها
1- دلایل و ابعاد احیای روابط ترکیه و رژیم اسرائیل، آی آر آی بی نیوز، 25 مرداد 1395:
http://www.iribnews.ir/fa/news/1228976/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84
2- نظامیان رژیم صهیونیستی در 31 می 2010 میلادی، با یورش به کاروان کشتی‌هایی که با سازمان دهی چند نهاد مدنی ترکیه و بین‌المللی می‌خواستند حصر غزه را شکسته و کمک های انسانی به مردم غزه برسانند، 10 تن از شهروندان این کشور در کشتی مرمره را به قتل رساندند. با این اقدام وحشیانه، روابط دو طرف به شدت ملتهب شد و مناسبات دیپلماتیک به پائین‌ترین سطح رسید. این حادثه منجر به لغو مانورهای مشترک، بسته شدن آسمان ترکیه بر روی هواپیماهای اسراییل و ایجاد فضای ضد اسراییلی در ترکیه شد. پس از آن بنیامین نتانیاهو نخست وزیر رژیم صهیونیستی به واسطه باراک اوباما رئیس جمهور سابق آمریکا با اردوغان تلفنی گفتگو و از او به خاطر این حادثه عذرخواهی کرد. طرفین به تفاهماتی دست یافتند و به موجب آن اسرائیل قرار شد به خانواده‌های قربانیان این حادثه غرامت پرداخت کند و در مقابل ترکیه نیز از پیگرد قضایی مسئولان نظامی این رژیم خودداری کند. پس از شش سال در خرداد ماه گذشته پس از یک دوره سه ساله مذاکرات آشکار و پنهان، دو طرف موافقت‌نامه‌ای را برای عادی سازی روابط امضا کردند که از شهریور ماه سال گذشته اجرا و در اواخر سال گذشته میلادی نیز با مبادله سفیر، این روند تکمیل شد.
(ر.ک: رژیم اشغالگر سفارت خود در آنکارا را بست، 2/5/96: http://www.irna.ir/fa/News/82608647)
3- لشروق أردوغان یتعهد بعرقلة قانون منع الأذان في القدس، الشروق، 9 می 2017:
http://www.echoroukonline.com/ara/articles/522435.html
4- سفیر ترکیا في اسرائیل: العلاقات بین البلدین تعود الی وضعها الطبیعی، رای الیوم، 5 می 2017:
http://www.raialyoum.com/?p=675660
5- أزمة الحرم المقدسي تفاقم التوتر بين إسرائيل وتركيا، عرب 48، 25جولای 2017:
http://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2017/07/25/%D8%A3%D8%B2%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7
6- أزمة الحرم المقدسي تفاقم التوتر بين إسرائيل وتركيا، عرب 48، 25جولای 2017:
http://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/2017/07/25/%D8%A3%D8%B2%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7
7- لبيد يهاجم إردوغان: علاقات إسرائيل وتركيا ستسوء،عرب 48، 4 آگوست 2017:
http://www.arab48.com/%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9/2017/08/04/%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%87%D8%A7%D8%AC%D9%85-%D8%A5%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7-%D8%B3%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%A1
8- «بینالی ییلدریم»، نخست وزیر ترکیه پس از اعلام عادی‌سازی روابط گفت که شروط ترک‌ها از جمله عذرخواهی اسرائیل، پرداخت غرامت و رفع محاصره غزه محقق شده که البته برای شروط اول و دوم سند رسمی منتشر نشد و برای شرط سوم هم پیش شرط تفتیش کشتی‌ها در بندر «اشدود» در فلسطین اشغالی و سپس ارسال به غزه ذکر شد. عادی‌سازی روابط ترکیه و اسرائیل شامل موارد ذیل می‌شود: 1. عادی سازی روابط شامل بازگشت سفرای طرفین 2. ترکیه و اسرائیل در سازمان ملل متحد و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) علیه منافع یکدیگر اقدام نخواهند کرد 3. درخواست لغو محاصره باریکه غزه پس گرفته می‌شود. 4. اسرائیل اجازه خواهد داد که ترکیه از بندر اشدود کمک انسانی به غزه انتقال دهد. 5. اسرائیل از صندوق کمک انسانی به خانواده کشته شدگان کشتی مرمره 21 میلیون دلار خسارت پرداخت خواهد کرد، 6. ترکیه در غزه نیروگاه برق و بیمارستان تأسیس خواهد کرد. 7. اقامه دعوی علیه نظامیان اسرائیل لغو خواهد شد. 8. فعالیت جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) در ترکیه تحت نظر سازمان امنیت ملی ترکیه (میت) و سازمان جاسوسی رژیم صهیونیستی (موساد) محدود خواهد شد. ترکیه مانع عملیات مقاومتی حماس خواهد شد 9. همکاری نظامی و تبادل اطلاعات میت و موساد گسترش خواهد یافت. گاز طبیعی اسرائیل در مدیترانه شرقی از طریق ترکیه صادر خواهد شد، ترکیه از اسرائیل گاز خریداری خواهد کرد. 10. ترکیه تلاش خواهد کرد که جنازه‌های نظامیان اسرائیلی به اسرائیل بازگردانده شود. (ر.ک: دلایل و ابعاد احیای روابط ترکیه و رژیم اسرائیل، آی‌آر‌آی‌بی نیوز، 25 مرداد 1395:
http://www.iribnews.ir/fa/news/1228976/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84)
9- اسرائیل ترکیه را به نقض عادی سازی روابط متهم کرد، خبرگزاری ایشیقلی، 7 شهریور 1396:
http://www.ishighli.com/index.php/political-news/13-international/16255-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B6-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF.html
10- اورشلیم پست: قلمرو نفوذ ایران، ترکیه و قطر تهدیدی برای اسرائیل است، ایسنا، 11 تیر 1396:
http://www.isna.ir/news/96041105092/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B4%D9%84%DB%8C%D9%85-%D9%BE%D8%B3%D8%AA-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D9%82%D8%B7%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84
11- قلق إسرائيلي من زيارة أردوغان للأردن، 23 آگوست 2017:
http://www.aljazeera.net/news/presstour/2017/8/23/%D9%82%D9%84%D9%82-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86
12- أردوغان يحمل إسرائيل مسؤولية تعثر مسار السلام، الجزیرة، 28 آگوست 2017:
http://www.aljazeera.net/news/arabic/2017/8/28/%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%A4%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D8%AB%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85



نام:
ایمیل:
* نظر: