آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۵۶۰
تاریخ انتشار: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ - ۱۵:۵۹
یوسف باقری


چکیده
تجربه موفق سیاست «دربرگیری» که در عصر جنگ سرد از سوی ایالات متحده علیه اتحاد جماهیر شوروی اعمال شد و نهایتاً به سقوط کمونیسم انجامید، ظاهراً در جدیدترین کاربرد خود از سوی رژیم اسرائیل و علیه جمهوری اسلامی ایران دنبال می‎شود. بر این اساس، نخست وزیر رژیم صهیونیستی که توانسته است از تنش فعلی در روابط ایران با کشورهای عربی بهره‌برداری کند و با کمک ترامپ و آل‌سعود خاورمیانه را بر روی ایران ببندد، همزمان می‎کوشد با بهبود رابطه با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، یک کمربند جامع دورتادور ایران بکشد. در همین رابطه، جدیدترین تلاش‎های این رژیم و شخص نتانیاهو بهبود مناسبات با گرجستان است. لذا سفر اخیر کویرکاشویلی نخست‎وزیر گرجستان به تل‌آویو در این راستا قابل تحلیل است.

مقدمه
ایوانیشویلی- نخست‎وزیر پیشین گرجستان می‎گوید:
«بزرگترین خواست من ایجاد شرایطی در کشور است تا یهودیان بتوانند در آن تجارت کنند. آنها می‎توانند گرجستان را توسعه بخشند...، آرزو و رؤیای من این است که اسرائیل شریک راهبردی ما شود. من این حقیقت را پنهان نمی‎کنم، بلکه آن را برجسته می‎کنم. اسرائیل و یهودیان برای من جذاب هستند، و مطلوب کشورم آن است که روابط عمیق با اسرائیل ایجاد کند.»
این نوع نگاه رهبران گرجستان به مناسبات با جامعه یهودیان و اسرائیل همان چیزی است که تل‌آویو انتظار آن را می‎کشد. رابطه با این دست کشورها صرفاً عرصه‎‎ای برای به چالش کشیدن جمهوری اسلامی ایران از سوی اسرائیل را فراهم می‎آورد. اسرائیل این سیاست خصمانه را در قالب راهبرد دربرگیری (احاطه) دنبال می‎کند.
بنیامین نتانیاهو نخست ‌وزیر رژیم اسرائیل دوشنبه 24 جولای 2017 (دوشنبه 2 مرداد 1396) در دفتر خود در قدس با "گئورگی کویرکاشویلی" همتای گرجستانی خود دیدار کرد. نتانیاهو در این دیدار اشاره کرد که ما کشورهای کوچکی هستیم که در ناحیه حساسی از دنیا واقع شده‌ایم اما آینده درخشانی پیش‎روی ما است و فکر می‎کنم می‎توانیم آینده بهتری برای ملت‎هایمان در پرتو همکاری با همدیگر ترسیم کنیم. همچنین افزود: «2600 سال است که مردم ما از طریق تاریخ یهودیان گرجستان، با هم ارتباط دارند. صد هزار یهودی گرجستانی در اسرائیل به سر می‎برند... و این ظرفیتی برای گسترش همکاری‏ها است.» او اضافه کرد «معتقدم که خطر بزرگی وجود دارد که با آن مواجهیم. هر دوی ما در مورد تسری تأثیرات تحولات سوریه نگرانیم. ما باید برای شکست نیروهای تروریسم اسلامی با یکدیگر همکاری کنیم و امیدوار به افزایش همکاری در حوزه‌های امنیت، سلامت و آب هستیم.» نتانیاهو با بهره‎گیری از المان‌های تاریخی و تأکید بر ضرورت همکاری در عصر تروریسم اسلامی (به زعم وی)، سعی می‎کرد تا دولت فعلی گرجستان -که عموماً هم رابطه بدی با ایران ندارد- را وارد محور خود کند.(1)
 از سوی دیگر نخست وزیر گرجستان از علاقه کشورش به توسعه روابط دوجانبه با رژیم اسرائیل سخن به میان آورد. وی افزود: «روابط دو کشور خیلی سریع درحال توسعه است و من معتقدم که ملاقات در سطوح عالیه باعث تقویت این روند می‌شود.» کویرکاشویلی اضافه کرد که: «گرجستان متعهد به تقویت هرچه بیشتر روابط دوجانبه با دولت اسرائیل است. من مایلم شما را برای تماشای توسعه گرجستان و درک مجدد احساسات و تعلقات خاص ملت گرجستان نسبت به ملت اسرائیل، مجدداً به کشورم دعوت کنم.» نخست‎وزیر گرجستان تعلق خاطر خود به اسرائیل را این گونه نشان داد: «ما حامی جدی ملت و دولت اسرائیل در نبردشان برای ایجاد ثبات بلندمدت در کشورشان هستیم». این سخنان کویرکاشویلی که موجی از مسرت را در میان مقامات و رسانه‎های اسرائیلی برانگیخته بود، به نظر می‎رسد بیش‎از هرچیز برآمده از شرایط اقتصادی گرجستان بوده است. اما از آنجایی که زئیف الکین وزیر محیط زیست، تصاحی هنگبی وزیر همکاری منطقه‎ای، تزیپی هوتوولی معاون وزارت خارجه و مایکل اورن مشاور دفتر نخست‎وزیری رژیم صهیونیستی نیز در کنار نتانیاهو حضور داشتند، نشان از اهمیت گرجستان در معادلات منطقه‎ای این رژیم دارد.(2)

1-تأملی بر مناسبات رژیم اسرائیل و گرجستان
روابط دیپلماتیک میان گرجستان و اسرائیل خیلی زود و به مجرد استقلال این جمهوری از اتحاد شوروی ایجاد شد و اتاق بازرگانی اسرائیل- گرجستان از سال 1996 (1374- 1375) آغاز به کار کرد. در تمام این سال‌ها اسرائیل در ابعاد گسترده‎ای با گرجستان، همکاری نظامی داشته ‎است.(3) روابط اسرائیل و گرجستان در طول دهه اول هزاره جدید فراز و فرودهایی داشته است. در اوایل 2000 (1378) به‎خاطر جهت‎گیری سیاسی غرب‎گرایانه ساکاشویلی، روابط با اسرائیل خیلی خوب بود. در این دوره برخی از مقامات ارتش اسرائیل به آموزش ارتش گرجستان کمک می‎کردند و اسرائیل ارتش این کشور را تغذیه می‎کرد از جمله پهبادهایی که روس‌ها را خشمگین ساخته بود. در اواخر سال 2008 (1387) که روسیه با گرجستان وارد جنگ شد، اسرائیل کمک‎های نظامی-هرچند اندک- به گرجستان نمود.(4)
اما در یک نگاه کلی، اسرائیل و گرجستان از روابط و همکاری‎های چندگانه و مستحکم میان خود لذت می‎برند. در واقع اسرائیل یکی از اولین کشورهایی است که پس از سیل سال 2015 تفلیس به دولت گرجستان کمک کرد. اسرائیل و گرجستان درباره رژیم برداشتن ویزا در میان خود در سال 2013 به توافق رسیدند. این اقدامات تأثیر مطلوبی بر صنعت توریسم گرجستان گذاشت. صد هزار اسرائیلی در سال 2016 (1394- 1395) وارد این کشور شدند که نسبت به سال 2015 (1393-1394) رشدی 57 درصدی داشته است(5) اما در مورد اهداف این دست همکاری‎ها، یووال فوچس (Yuval Fuchs) سفیر سابق اسرائیل در گرجستان جمله جالبی دارد؛ وی می‌گوید: گاهی اوقات کشورهای کوچک می‎توانند در شرایط خاصی مهم و با اهمیت باشند.(6) به زعم وی گرجستان برای اسرائیل به لحاظ اقتصادی، دیپلماتیک و فرهنگی حائز اهمیت است. نکته مهم این است که سرمایه‎داران و تکنولوژی اسرائیلی و یهودی در اقتصاد کوچک و پرالتهاب گرجستان حضور دارند. این امر در تنظیم سیاست‌های منطقه‎ای تفلیس و به‎ویژه در نوع مناسبات با تهران و نیز نحوه نگرش به اسرائیل در مجامع بین‎المللی بی‎تأثیر نیست.(7)
 در یک قالب کلی، برای اسرائیل گرجستان یک کشور کوچک و فقیر است که در عین حال به سه دلیل با اهمیت است؛ ابتدا به خاطر روابط طولانی و گرم میان گرجی‎ها و یهودیان، دوم به این دلیل که اسرائیل می‎تواند از همه دوستانش در دنیا و مجامع بین‎المللی استفاده کند. و سوم به دلیل جغرافیای استراتژیک گرجستان. این کشور در مجاورت دریای سیاه قرار دارد و از طریق خط لوله باکو- تفلیس- جیحان نیمی از نفت اسرائیل را تأمین می‏کند- نفتی که از آذربایجان و قزاقستان سرچشمه می‎گیرد. همچنین تفلیس تنها 1000 کیلومتر از تهران فاصله دارد.(8) این مورد سوم به نظر برای اسرائیل با ارزش‌تر و مهم‌تر از هر عامل دیگری است؛ چرا که این رژیم مهم‌ترین چالش خود چه در سطح منطقه و چه سطوح جهانی را ایران می‎داند و گرجستان زمین مناسبی برای کمک به محاصره ایران است.
اما در مجموع انچه که بستر همکاری اسرائیل با گرجستان را بیشتر فراهم کرده است، اظهارنظرهای مقامات تفلیس درباره ایران و طی سال‌های اخیر بوده است. در این رابطه، نخست‎وزیر پیشین گرجستان- ایوانیشویلی- در مورد ایران هسته‎ای می‌گوید: «سلاح هسته‌‎ای خطرناک است. ما در حال اجرای تحریم‏های بین‏المللی هستیم. (سخنان مربوط به دوران تحریم‎هاست) ضروری است که بتوانیم -درکنار جامعه جهانی- مانع از یک ایران هسته‎ای شویم. لازم است در مبارزه علیه تروریسم، متحد باشیم و در این ارتباط نیاز است ممانعت از تبدیل ایران به دولتی هسته‎ای را در دستورکار قرار دهیم.»(9)
به طورکلی به نظر می‎رسد اسرائیل با استفاه از دو فاکتور سیاست و اقتصاد قصد دارد در محیط مجاور ایران حضور گرمی داشته باشد و اقلاً مانع از چرخش این کشورها به سوی ایران شود. گرجستان نیز از قضیه مستثنی نیست. اقتصاد ضعیف این کشور روحیه‎ای عمل‎گرایانه به رهبرانش داده است و حضور پررنگ اسرائیل در این کشور و سایر کشورهای شمالی ایران محصول همین عمل‎گرایی است. با این اشارت، در ادامه به سیاست دربرگیری و تلاش‌های اسرائیل برای محاصره ایران اشاره می‎شود.

2- سیاست دربرگیری اسرائیل علیه ایران
سیاست دربرگیری:
دربرگیری (Containment) یک راهبرد ژئوپلیتیکی است که برای توقف توسعه‎طلبی دشمن به کار می‎رود. این راهبرد پس از جنگ جهانی دوم از سوی آمریکا ایجاد و اجرا شد. اولین بار در دکترین ترومن و در سال 1948 معنای خود را یافت. بر اساس این راهبرد آمریکا می‎بایست از طریق ایجاد اتحادهای استراتژیک یا کمک به کشورهای ضعیف برای جلوگیری از پیشروی اتحاد شوروی در آنها، گسترش کمونیسم را متوقف سازد. راهبرد دربرگیری در شکل تازه خود از سوی رژیم اسرائیل و در مقابله با جمهوری اسلامی ایران اتخاذ گردیده است و واجد تهدیداتی جدی منبعث از محیط پیرامونی ایران است. در ادامه به نمودهای عینی اتخاذ این راهبرد از سوی اسرائیل برای مقابله با نفوذ منطقه‎ای ایران اشاره می‎شود.

2-1- سوریه
بهترین گزینه برای اسرائیل در خصوص حکومت سوریه این است که با یک رژیم سکولار طرفدار غرب جایگزین شود؛ اگرچه اسرائیل می‌داند که چنین گزینه­ای خیلی محتمل نیست. «یوآف گالانت» وزیر مسکن اسرائیل در 15 می 2017 (25 اردیبهشت 1396) در گفتگو با رادیو ارتش رژیم صهونیستی اظهار کرد که «اسرائیل می‌خواهد شاهد سقوط رژیم اسد و جایگزینی آن با یک حاکم سنی میانه‌رو باشد»(10) طبیعتاً پیامد چنین امری کاهش و در مرتبه بعدی از بین رفتن نفوذ جمهوری اسلامی ایران در این کشور است.

2-2- عراق
بارزانی رئیس اقلیم کردستان اعلام کرده که در صدد برگزاری یک همه پرسی در این اقلیم است تا نظر کردها در مورد استقلال کردستان عراق را جویا شود. اسرائیل موافق این همه‌پرسی است. در همین رابطه گیدعون ساعر از حزب لیکود با حمایت از این همه‎پرسی، آن را یک لحظه تاریخی خواند. نتانیاهو هم در سال‌های گذشته گفته بود تلاش و آرزوی کردها برای استقلال یک حق است. بسیاری این حمایت اسرائیل را در ارتباط با ایران برآورد می‎کنند.(11) اما استقلال کردستان مشخصاً دو نوع تهدید را از جانب رژیم اسرائیل متوجه ایران می‎سازد:
1-استقلال کردستان عراق یک نوع بازدارندگی و موازنه در برابر ایران و محور مقاومت است.
2-در صورت استقلال کردستان، باید شاهد دایر کردن پایگاه‌های جاسوسی و شنود در مرزهای ایران و کنترل اقدامات نظامی ایران باشیم.

2-3- کشورهای عربی حوزه خلیج فارس:
آنچه به سیاست دربرگیری اسرائیل علیه ایران در خلیج فارس مربوط می‌شود، با رویکرد اخیر کشورهای عربی این منطقه- به ویژه امارات و عربستان در مورد ایران بی‎ارتباط نیست. رویکرد ایران ستیزانه اخیر این کشورها که پروژه‎ای مشترک و با همکاری ایالات متحده و اسرائیل است، نمود عینی خود را علاوه بر مقابله با سیاست‎های ایران و مقاومت در تحولات سوریه و عراق، همچنین در ایده ناتوی عربی- صهیونیستی یافته است.

2-4- ترکیه
پس از 6 سال روابط تیره میان آنکارا- تل‌آویو، امروزه در مجموع روابط دو طرف در وضعیت خوبی به سر می‎برد. در چند ماه گذشته توافقاتی میان مقامات ترکیه، قبرس و اسرائیل برای انتقال گاز این رژیم به ترکیه و بازار اروپا صورت گرفته است. در واقع میدان گازی عظیم لویاتان در اسرائیل، اردوغان را از آرمان‎خواهی به واقع‎گرایی رسانده است. این همکاری درکنار توافقات نظامی، اقتصادی دیگر، طبیعتاً یک نوع وابستگی متقابل ایجاد خواهد کرد. با توجه به اختلافات جدی ترکیه با ایران، نزدیکی اسرائیل به این کشور، بر ابعاد خصومت تهران- آنکارا خواهد افزود.

2-5- آذربایجان
حقیقت آن است که با توجه به دشمنی ایران با رژیم اسرائیل، قریب به یک دهه است که موقعیت جغرافیایی آذربایجان مورد توجه ویژه اسرائیل بوده است. با تلاش‎های تل‎آویو، امروزه شاهد آنیم که روابط با باکو به سطح قابل توجهی رسیده است. برای نمونه در حوزه تجارت طی سال‌های اخیر اسرائیل جزء پنج شریک نخست آذربایجان بوده است. هدف اصلی اسرائیل از حضور در آذربایجان ایجاد حوزه‎های نفوذ و مهار نیروهای ضد اسرائیلی از جمله ایران است. هرچند صحبت از مسائل انرژی به عنوان پیوند دهنده روابط باکو- تل‎آویو به میان می‎آید، اما اینها فرم روابط هستند و محتوا چیز دیگری است. 

2-6- آسیای مرکزی
هرچند توجه به مناسبات اسرائیل با آسیای مرکزی به نسبت قفقاز کمتر بوده است اما، این رژیم به صورت خزنده در حال افزایش حضور خود در آسیای مرکزی است. اسرائیل متمایل است رژیم‌های سیاسی در آسیای مرکزی کماکان سکولار باقی بمانند و بدین جهت به شدت نگران از قدرت‎یابی جریان‎ها و احزاب اسلامی در این کشورهاست.(12) رژیم صهیونیسیتی در آسیای مرکزی به دنبال ممانعت از اتحاد این کشورها با ایران و در کنار آن اعمال فشار بر محیط پیرامونی و امنیت ملی ایران است.

3- نتیجه‎گیری
این پنداشت که رژیم اسرائیل کماکان در غرب آسیا و یا حتی کل نظام بین‎الملل دغدغه مشروعیت‎یابی دارد، تقریباً کهنه و منقضی شده است. در واقع اسرائیل یک گام به جلو آمده و مشکل مشروعیت بین‎المللی خود را -به ویژه در نزد کشورهای عربی سنی که شدیدترین و قدیمی‎ترین ایراد و اشکال را بر مشروعیت آن داشتند- تا حد زیادی مرتفع ساخته است. این رژیم اکنون به دنبال انزوای ایران است. روش این امر نیز تعاملات جدی و پیوندهای چندسویه با کشورهای اطراف ایران است. در نگاه اول شاید رابطه با گرجستان خیلی به چشم نیاید، اما وقتی به روابط گرم این رژیم با تقریباً بقیه همسایگان ایران نظر می‎افکنیم، این گونه برداشت می‌شود که رابطه اسرائیل با گرجستان ممکن است آخرین قطعات پازل دربرگیری (احاطه) ایران از سوی اسرائیل باشد. از این‎رو نکته مهمی که وجود دارد این‌که درک اهمیت برخی تحولات در زمان وقوع می‎تواند عامل سیاست‌گذاری‌های به هنگام باشد. با پذیرش این فرض که جمهوری اسلامی ایران فعالیت‎های دشمنان خود را رصد می‎کند، در ادامه به راهبرد‎هایی برای مقابله با سیاست اخیر اسرائیل اشاره می‎شود.

* دانشجوی دکتری مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز وکارشناس حوزه مطالعاتی رژیم صهیونیستی در موسسه ندا


پی‌نوشت‌ها:
1-    NO Name (24/07/2017), PM Netanyahu meets with Georgian PM Kvirikashvili, at: http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/2017/Pages/PM-Netanyahu-meets-with-Georgian-PM-Kvirikashvili.aspx
2-    Ibid
3-    Cristian Maza (30/04/2017), Between Iran and Israel: Georgia’s Delicate Diplomacy, at: http://balkanist.net/israel-iran-georgias-delicate-diplomatic-balancing-act/
4-    Herb Keinon (20/06/2013), Georgia’s PM: My dream is for Israel as a strategic partner, at: http://www.jpost.com/Features/Front-Lines/Diplomacy-Georgias-PM-My-desire-and-dream-is-for-Israel-to-be-our-strategic-partner-317269
5-    Brenda Shafer (15/08/2008), Israel-Georgia Relations/ it’s a short way from Tbilisi to Jerusalem, at: : http://www.haaretz.com/israel-georgia-relations-it-s-a-short-way-from-tbilisi-to-jerusalem-1.251905
6-    Ibid
7-    Ibid
8-    Ibid
9-    Ibid
10- Ahronheim, A. (2017, May 16), Israeli minister calls for assassination of Syria's Assad, at: http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Israeli-minister-calls-for-assassination-of-Syrians-Assad-490874
 11-کاویانی، هانا (22/3/1396)، بیم و امید اسرائیل پیرامون همه‎پرسی استقلال کردستان عراق، رادیو فردا. در:
http://www.radiofarda.co/amp/ 28543130
12- Antoine Blue(14/08/2001), Israel Emerges as a Player in Central Asia, at: http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav081501.shtml

نام:
ایمیل:
* نظر: