آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۴۵۴
تاریخ انتشار: ۱۵ تير ۱۳۹۶ - ۱۰:۲۲
وحید مردانه*


چکیده
رسانه‌های اسرائیلی اخیرا خبرهایی فاش کرده‌اند مبنی بر اینکه در ۲۱ فوریه 2016 جان کری وزیر امور خارجه وقت آمریکا دیداری سری با بنیامین نتانیاهو، عبدالفتاح سیسی و عبدالله دوم، در بندر عقبه در دریای سرخ اردن داشته و محمود عباس نیز در جریان این دیدار بوده است. طرفین در این دیدار به یک توافق اولیه از یک توافق منطقه‌ای به پیشنهاد آمریکا رسیده‌اند که اکنون دولت ترامپ در حال پیگیری طرح جان کری از بند آخر (توافق منطقه‌ای بین عرب‌ها و اسرائیل) به اول (ایجاد مرز بین‌المللی امن بین اسرائیل- فلسطین) است. به نظر تاریخ در حال تکرار و قراردادهای اسلو و کمپ دیویدِ جدیدی در راه است.

مقدمه
آوریل 2014 آویگدور لیبرمن وزیر امور خارجه وقت اسرائیل اعلام کرد که اسرائیل ظرف ۵ سال آتی با بیشتر کشورهای عربی میانه‌رو صلح می‌کند. وی همچنین مدعی شد: «کشورهای عربیِ میانه رو درک می‌کنند طرف‌هایی که آنها را تهدید می‌کند ایران، حزب الله و القاعده هستند نه اسرائیل.»1
اکنون آنچه که در خاورمیانه عربی در جریان است بیش از آنکه به سازش فلسطینی- اسرائیلی شبیه باشد یادآور سازش عربی- اسرائیلی و قراردادهایی همچون قرارداد اسلو شبیه است. اتفاقات یک ماهه گذشته در حوزه عربیِ خاورمیانه دنباله گفتگوهای سری «عقبه» در فوریه 2016 است که در آن جان کری طی طرحی به دنبال به رسمیت شناسی دولت یهود از سوی کشورهای عربی همچون عربستان، امارات، مراکش و غیره با میانجی‌گری اردن و مصر بود.
مساله اینجاست که در شرایطی فعلی جایگاه فلسطین در گفتگوهای اخیر پنهانی و آشکار عرب‌ها و اسرائیل چیست؟ به نظر می‌رسد مساله فلسطین بیشتر، تسهیل‌گر و بهانه‌ای برای تحکیم روابط برخی دولت‌های عربیِ موثر در عرصه فلسطین با اسرائیل است.
یادداشت حاضر در برگیرنده بخش‌های ذیل است:
الف) گفتگوهای سری «عقبه»
ب) طرح صلح جان کری
ج) مواضع اخیر دولت نتانیاهو در مورد صلح عربی
د) مواضع اردوگاه چپ در قبال طرح صلح عربی

الف) گفتگوهای سری عقبه
روزنامه جروزالیم پست، در ۲۱ فوریه 2016 گزارش داد که در راستای تلاش دولت اوباما برای برقراری صلح میان اسرائیل و فلسطین و برگزاری نشستی منطقه‌ای در این رابطه، بنیامین نتانیاهو با عبدالفتاح سیسی، رئیس جمهور مصر و عبدالله دوم، پادشاه اردن و جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا در بندر عقبه در دریای سرخ اردن دیداری سری داشته است. براساس این گزارش محمود عباس، در این نشست حضور نداشته اما جان کری وی را در جریان مذاکرات قرار داده است. نخست‌ وزیر رژیم صهیونیستی در نشستی با اعضای حزب لیکود به این دیدار اعتراف کرده اما گفته است که برگزاری یک نشست منطقه‌ای پیشنهاد خود وی بوده است.2
با وجود اینکه طرح پیشنهادی جان کری شامل «به رسمیت شناسی اسرائیل به عنوان کشوری یهودی» و نیز از سرگیری مذاکرات با فلسطینی‌ها با حمایت کشورهای عربی مطرح شد؛ اما بنیامین نتانیاهو با این طرح به بهانه ‌اینکه هرگز نمی‌تواند آن را در کابینه‌اش تصویب کند،‌مخالفت کرد.
در ۲۴ نوامبر2016، کری وارد منطقه شد و نتانیاهو به وی ابلاغ کرد که طرح‌هایی که در آن مقطع توسط وی ارائه شدند دیگر مطرح نیستند که این مساله موجب دلخوری کری شد. اگرچه کری منطقه را با حالتی غضب آلود ترک کرد و پس از آن سخنرانی شدید اللحنی علیه دولت نتانیاهو ایراد و تل‌آویو را به در پیش گرفتن سیاست شهرک‌سازی در راستای نابودی راه حل تشکیل دو کشور متهم کرد اما در دسامبر 2016 و ژانویه 2017 طرح جدیدی را برای از سرگیری مذاکرات میان دو طرف اسرائیلی و فلسطینی به عنوان بخشی از اصول طرح منطقه‌ای صلح با مشارکت کشورهای عربی ارائه کرد.3
کری این اصول را در دیدارش با نتانیاهو در نشست داووس سوئیس در تاریخ ۲۱ ژانویه به وی ابلاغ کرده و پیشنهاد اولین نشست با پادشاه اردن و رئیس‌جمهور مصر را جهت بررسی راه‌های اجرای این طرح مطرح کرد. سپس کری به تنهایی در عقبه با سیسی و عبدالله دوم و نتانیاهو پیش از نشست سران دیدار کرده و از سیسی و عبدالله دوم خواست از طرحش حمایت کرده و دیگر کشورهای عربی مانند عربستان و امارات را نیز به تایید این طرح تشویق کنند. همچنین وزیر امور خارجه سابق آمریکا از پادشاه اردن خواست عباس را جهت از سرگیری مذاکرات براساس طرح آمریکا تحت فشار قرار دهد و سیسی همین اقدام را در مورد نتانیاهو انجام دهد.4
روزنامه هاآرتص همچنین به نقل از یک مسئول عالی‌رتبه آمریکایی نوشت: سیسی و ملک عبدالله دوم با درخواست کری موافقت کردند هر چند که در این طرح قرار بود اسرائیل به عنوان کشوری یهودی به رسمیت شناخته شود و سیسی نیز تمایلی به گفت‌وگو با نتانیاهو نداشت و حتی پیشنهاد کرد که این مسئولیت را به وی نسپارد.
به گفته این مسئول آمریکایی، نتانیاهو در دیدار با کری از دادن پاسخی روشن به این پیشنهادات خودداری کرده و مدعی شد که اصول مذکور بسیار جزئی است و وی را برای راضی کردن اعضای ائتلافش با مشکلاتی مواجه خواهد کرد.
نخست وزیر رژیم صهیونیستی در این نشست چهارجانبه پیشنهاد خودش را که پیشتر در داووس مطرح کرده بود،‌تکرار و اعلام کرد که آماده است درباره طرح صلح عربی صحبت کرده و مذاکرات با طرف فلسطینی را از سرگیرد و کنفرانس منطقه‌ای صلح را با مشارکت نمایندگانی از عربستان،‌امارات و دیگر کشورهای اهل تسنن برگزار کند.5
گرچه نشست سران در عقبه مستقیما باعث آغاز تحرکاتی محرمانه میان نتانیاهو و هرتزوگ شد؛ به طوری که هرتزوگ در ۱۵ می 2017 اعلام کرد که فرصتی منطقه‌ای برای یک حرکت سیاسی بزرگ وجود دارد اما مذاکرات میان این دو به طور کلی شکست خورد و نتانیاهو به جای هرتزوگ، آویگدور لیبرمن را در تاریخ ۳۱ مه 2016 به کابینه‌اش ملحق کرد.6

ب) طرح صلح جان کری
طرح جدید کری شامل شش نکته اصلی بسیار شبیه آن چیزی بود که کری در سخنرانی خود در واشنگتن حدود سه هفته قبل از انتصاب ترامپ مطرح کرد.
این نکات شامل موارد ذیل بودند؛
·    ایجاد مرزهای بین‌المللی امن و شناخته شده در سطح جهان میان اسرائیل و کشور فلسطین که قابل حیات باشد همراه با ارتباطات جغرافیایی براساس مرزهای ۱۹۶۷ میلادی و نیز تبادل اراضی توافق شده میان دو طرف.
·    اجرای طرح تقسیم ارائه شده از سوی سازمان ملل برای تشکیل دو کشور برای مردم یهود و عرب که یکدیگر را به رسمیت بشناسند و به حفظ و رعایت حقوق مساوی برای شهروندان هر دو کشور پایبند باشند.
·    حل عادلانه، توافقی و واقعیِ مساله پناهجویان فلسطینی که با راه حل تشکیل دو کشور همسو بوده و بر ماهیت اصلی اسرائیل (یهودی) تاثیر نگذارد.
·    راه حلی توافقی برای قدس به عنوان پایتخت دو کشور و تضمین آزادی رفت و آمد و ورود به اماکن مقدس.
·    ایجاد و حفظ راه حل‌هایی برای نیازهای امنیتی اسرائیل و قدرت اسرائیل برای دفاع از خود به شکلی موفق و حفظ قدرت فلسطین برای ایجاد امنیت برای شهروندانش در کشوری دارای حاکمیت و عاری از سلاح.
·    اعلام پایان درگیری‌ها و خواسته‌ها جهت عادی‌سازی روابط و همکاری‌های امنیتی و منطقه‌ای بیشتر براساس طرح صلح عربی.7
ترامپ در سفر خاورمیانه‌ای خود نشان داد که وی بیشتر به بند آخر طرح جان کری اعتقاد دارد؛ زیرا وی در اظهاراتش اشاره کرده است که خوشحالی اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها برای هر توافقی باعث خوشحالی آمریکاست، حال می‌خواهد راه حل دو دولت باشد یا هر راه حل دیگری. ضمن آنکه ترامپ معتقد است که در پسِ توافق دو دولت می‌توان حتی به یک توافق منطقه‌ای هم رسید و این توافق می‌تواند حتی بزرگتر و موثرتر از راه حل دو دولت باشد.8

ج) مواضع اخیر دولت نتانیاهو در مورد صلح عربی
در سال 2016، نتانیاهو و لیبرمن در کنفرانس مطبوعاتی مشترکی حمایت خود را از طرح تشکیل دو کشور و طرح صلح عربی که دارای نکات مثبتی است، اعلام کردند اما اتفاقی در جریان مذاکرات دو طرف فلسطینی و اسرائیل رخ نداد.9
نتانیاهو در فوریه 2017 اظهار داشت که طرح صلح منطقه‌ای که جان کری در سال 2016 پیشنهاد کرده را رد کرده است؛ این در حالیست که نتانیاهو اکنون این طرح را در دولت ترامپ دنبال می‌کند.10
در همین راستا نتانیاهو و ترامپ در فوریه 2017 در یک کنفرانس خبری مشترک برای نخستین بار اعلام کردند که دو طرف در تلاش برای تدوین توافق صلح بین اسرائیل و اعراب هستند. اسرائیل با کشورهایی همچون عربستان سعودی، قطر، بحرین و امارات روابط رسمی دیپلماتیک ندارد اما اخیرا در تلاش است تا با این کشورها به مبارزه با تروریسم بپردازد.11
همچنین «یعقوب بری» نماینده کنست و رئیس سابق شاباک اخیرا در گفتگو با سایت اسرائیلی I24news اظهار داشت که بیشتر کشورهای خلیج فارس در راه امضای قرارداد صلح با اسرائیل هستند. وی در ادامه افزود: «صداهایی که از عربستان می آید را می‌شنویم. با مصر و اردن توافقنامه صلح داریم و معتقدم که بیشتر کشورهای خلیج فارس به سمت همین تفکر در حرکت هستند. باید چتر همکاری منطقه‌ای ایجاد کنیم و زیر این چتر، گفتگوها با فلسطینیان را از سر بگیریم.»12

د) مواضع اردوگاه چپ در قبال طرح صلح عرب
در این میان رهبر اپوزیسیون اسرائیل نظر دیگری دارد و در ژوئن 2017 مدعی شد که نتانیاهو و تندروهای اسرائیل باعث از بین رفتن فرصت صلح با اعراب شده‌اند. هرتزوگ اخیرا در این باره اظهار داشت: «جلسات میان بنیامین نتانیاهو نخست وزیر و رهبران عرب که وی در آن حضور داشته، می‌توانست منجر به قراردادی شود که چهره‌ی خاورمیانه‌را متحول کند، اما آن فرصت به سرعت با حمله‌تندروهای حزب لیکودِ نتانیاهو نابود شد.»
وی همچنین گفت که نتانیاهو در خفا به رهبران عرب حرف‌هایی می‌زند که آن حرف‌ها را آشکارا در جامعه‌اسرائيل نمی‌زند، اما توضیح نداد این حرف‌ها چه هستند. هرتزوگ همچنین در این باره گفت: «از زمانی که پای اعضای حزب لیکود از جمله وزیر گردشگری، آریو لوین در مساله صلح با عرب‌ها باز شد، کل ماجرا نابود گردید.»
بنا به گزارش اخیر روزنامه هاآرتص، در آوریل ۲۰۱۶ نتانیاهو و هرتزوگ، همراه با مشاوران و ماموران امنیتی شبانه با هواپیمای خصوصی به قاهره پرواز کردند و مستقیما به کاخ ریاست جمهوری به دیدار السیسی رفتند. سپس، پیش از طلوع آفتاب، همراه با اصرار السیسی به اقدام فوری برای ازسرگیری مذاکرات صلح، تاکید کردند. «نشست قاهره» اندکی پس از نشست عقبه در فوریه صورت گرفت، و یکی دیگر از جلسه‌های محرمانه با حضور نتانیاهو، السیسی، شاه عبدالله دوم از اردن، و جان کری وزیر خارجه‌وقت ایالات متحده بوده است.
بنا به گزارش مذکور، هرتزوگ که از نشست عقبه اطلاع پیدا کرده بود، می‌دانست که فرصت‌هایی برای ایجاد تغییرات چشمگیر در منطقه موجود است، اما برای تحقق این امر می‌بایست حزب اتحاد صهیونیستی که وی ریاستش را بر عهده دارد نیز به دولت بپیوندد.13 شاید به همین خاطر است که اخیرا نتانیاهو پیشنهاد پست وزارت امور خارجه را به تزیپی لیونی از اعضای اتحاد صهیونیستی داده است که این پیشنهاد فعلا مورد پذیرش لیونی قرار نگرفته است.14

نتیجه‌گیری
همان طور که از جلسات فاش شده بر می‌آید، اسرائیل به دنبال تثبیت صلح اسرائیلی- عربی پیش از صلح اسرائیل و فلسطین است تا همچون قرادادهای کمپ دیوید و اسلو بتواند با کمک کشورهای عربی امتیازات بیشتری از فلسطینیان بگیرد و در پیشبرد عادی‌سازی روابط با اعراب یک گام بزرگ بردارد.تحرکات دولت ترامپ نیز در این خصوص گواه ارجعیت صلح عربی-اسرائیلی(صلح منطقه‌ای) پیش از صلح فلسطینی- اسرائیلی است.
 به نظر می‌رسد یک پیچ تاریخی در مساله اعراب و اسرائیل قابل مشاهده است که اگر به سرانجام برسد شاهد یک اتفاق اسفناک دیگر برای فلسطین خواهیم بود. هرگاه اسرائیل توانست کشورهای عربیِ مادر را به سمت قرارداد صلح بکشاند یک تغییر اساسی در اراده فلسطینیان شاهد بودیم و باید منتظر اتفاقاتی در عرصه قدس، به رسمیت شناسی دولت یهود توسط اعراب و فشارها برای خلع سلاح گروه‌های مقاومت و تغییرات در تشکیلات خودگردان باشیم. البته یک روزنه امید وجود دارد و آن به همان نکته‌ای باز می‌گردد که هرتزوگ در مورد از بین رفتن فرصت صلح با عرب‌ها بیان داشته و امید است کابینه افراطی نتانیاهو بر سر توافق با عرب‌ها دچار اختلاف داخلی شود و چه بسا انحلال کابینه و ائتلاف با اتحاد صهیونیستی و چپگراها را شاهد باشیم.

* دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای و کارشناس موسسه ندا

1- www.reuters.com: Apr 14, 2014
2- www.jpost.com: February 19, 2017
3- Ibid
4- www.jpost.com: February 19, 2017
5- Ibid
6- Ibid
7- www.timesofisrael.com: December 29, 2016
8- www.jpost.com: February 16, 2017
9- www.timesofisrael.com: December 29, 2016
10- www.timesofisrael.com: February 19, 2017
11- www.realclearpolitics.com: February 15, 2017
12- خبرگزاری شفقنا، خرداد 1396
13- http://fa.timesofisrael.com:13June2017
14- http://www.jpost.com: June 18, 2017

منابع
- Netanyahu & Trump: "We Have A Shot" At A Regional Peace Deal Between Arabs And Israel, February 15, 2017, realclearpolitics, at: https://www.realclearpolitics.com/video/2017/02/15/netanyahu_trump_we_have_a_shot_at_a_regional_peace_deal_between_arabs_and_israel.html
- Netanyahu said to have rejected regional peace plan last year, Raoul Wootliff, February 19, 2017, timesofisrael,at: http://www.timesofisrael.com/netanyahu-rejected-regional-peace-plan-in-may-2016-report/
- Report: Netanyahu offered MK Tzipi Livni Israel's Foreign Ministry, Gil Hoffman, June 18, 2017, jpost,at: http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/PM-recently-offered-Livni-Foreign-Ministry-497144
- Israel says close to forging new ties across Arab world, Apr 14, 2014, at: http://www.reuters.com/article/us-israel-arab-ties-idUSBREA3D0TE20140414
- Jerusalem as capital of two states’ and Kerry’s 5 other principles for peace,
December 29, 2016, at:http://www.timesofisrael.com/john-kerrys-six-principles-for-israeli-palestinian-peace/
- Did Trump just nix the idea of a two-state solution? Tovah Lazaroff, February 16, 2017, at:http://www.jpost.com/Opinion/Did-Trump-just-nix-the-idea-of-a-two-state-solution-481729
- ادعای رئیس سابق شاباک: بیشتر کشورهای خلیج فارس در راه انعقاد صلح با اسرائیل هستند، خرداد، ۱۳۹۶، شفقنا، در:
http://fa.shafaqna.com/news/389466/
- هرتزوگ گفت جلسات محرمانه با رهبران عرب می‌توانست خاورمیانه را متحول کند،13 ژوئن 2017، تایمز اسرائیل، در:
http://fa.timesofisrael.com/

نام:
ایمیل:
* نظر: