آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۳۹۹
تاریخ انتشار: ۳۰ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۲:۳۸
یوسف باقری*


چکیده
در این گزارش با در دستور کار قرار دادن موضوع نحوه ایفای نقش اسرائیل در ناتوی عربی، در ابتدا به ناتوی عربی و پیشینه ساز و کارهای امنیت دسته جمعی عربی اشاره می‎شود، در ادامه به اهداف شکل‎گیری ناتوی عربی پرداخته شده و در بخش بعدی با اشاره به روابط اخیر اسرائیل با کشورهای عربی، نوع مواجهه این رژیم با ناتوی عربی بررسی می‎شود. سرانجام، گزارش با یک جمع‎بندی و چند پیشنهاد به پایان خواهد رسید.

مقدمه
در 22 ماه می رئیس‌جمهور ایالات متحده در اولین سفر رسمی خارجی خود وارد ریاض شد. بخش مهمی از هدف این سفر فراهم ساختن پایه‌های تشکیل ناتوی عربی بود. به نظر می‎رسد این ساز و کار امنیتی از مدت‌ها قبل برای ایجاد آن زمینه ­­­سازی شده بود؛ آن زمانی که در کنفرانس امنیتی مونیخ عادل‎الجبیر همگام با آویگدور لیبرمن وزیر دفاع رژیم صهیونیستی تم ایران هراسی به صحبت‎های خود داده بودند و همزمان با آن نیکی هیلی و دنی دانون-نمایندگان امریکا و اسرائیل در سازمان ملل متحد-از هیچ تلاشی برای ایجاد اجماع علیه ایران فروگذار نمی‎کردند می‌شد دستورکار امنیتی و نگران کننده فعلی را پیش‎بینی کرد. سوال مورد نظر در این گزارش چنین است که در صورت شکل‎گیری ناتوی عربی دستور کار رژیم صهیونیستی در ارتباط با آن چه خواهد بود؟ و فرضیه احتمالی در پاسخ به این پرسش بررسی این نکته است که؛ ناتوی عربی خود را در مقابل نفوذ جمهوری اسلامی ایران و جریان مقاومت اسلامی در منطقه تعریف کرده است، اسرائیل نیز از شکل‎گیری چنین ساز و کاری حمایت خواهد کرد و با تقویت هرچه بیشتر روابط خود با کشورهای عربی، احتمال تبدیل شدن ناتوی عربی به تهدید برای خود را منتفی ساخته است. ساختار گزارش این گونه است که ابتدا به ناتوی عربی و پیشینه ساز و کارهای امنیت دسته جمعی عربی اشاره می‎شود، در ادامه به اهداف شکل‎گیری ناتوی عربی می‎پردازیم و در بخش بعدی با اشاره به روابط اخیر اسرائیل با کشورهای عربی، نوع مواجهه این رژیم با ناتوی عربی را بررسی می‎کنیم. سرانجام، گزارش با یک جمع‎بندی و چند پیشنهاد به پایان خواهد رسید.

1- ناتوی عربی و سابقه دستورکارهای امنیتی منطقه
خاورمیانه و شمال آفریقا یکی از بی‎ثبات‎ترین مناطق جهان از زمان جنگ جهانی دوم بوده است و اکنون کشورهای این منطقه در توسعه هرگونه معماری امنیتی شکست خورده‎اند. دو چالش اصلی برای هرگونه معماری امنیت عربی وجود دارد: 1- سطح بالایی از بی‎اعتمادی در میان این کشورها 2- امنیت دسته‎جمعی مرسوم عمدتاَ به جنگ‎های داخلی پرداخته است، درحالی‌که اکثر منازعات عربی یا درون کشوری بوده‎اند و یا حداقل ماهیتی نامتقارن داشته‌اند. همچنین دو مشخصه‌ای که از زمان استقلال کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه ثابت بوده‌اند، عبارتند از: خشونت در حال پیشرفت در همه انواع آن و فقدان یک ساختار دسته‎جمعی که مانع چنین خشونت‎هایی شود.(1)
همچنین علی‌رغم جنگ‎هایی که جهان عرب علیه دشمن مشترک خود -اسرائیل- داشتند، اما تجربه نظامی آنها هرگز سازوکاری امنیتی را شکل نداد. تنها در نوامبر 1982 و در سومین نشست شورای همکاری خلیج فارس در منامه پایتخت بحرین بود که وزرای جنگ کشورهای عضو شورا تصمیم بر ایجاد نیروی دفاعی مشترکی به نام «نیروهای سپر جزیره»1 گرفتند. نیروهای سپر جزیره از زمان شکل‎گیری، اقدام به برگزاری تمرین‎های آموزشی و مانورهای مشترک با نیروهای مسلح کشورهای عضو نموده که اولین آن در کشور امارات متحده عربی و در سال 1983 انجام شد. اما این نیروها در گذشته متوجه انتقاداتی بوده‎اند؛ عمدتاَ به عنوان نیرویی سمبلیک شناخته شده و با دیده تردید به آن نگریسته می‎شد.(2) جنگ عراق علیه ایران و منازعه دیگر در سال 2000 شورای همکاری خلیج فارس را بر آن داشت تا مجدداَ بر توان نیروهای سپر جزیره بیفزایند. اما در ادامه و با سرنگونی رژیم صدام حسین، «یوسف بن علوی» وزیر خارجه عمان اعلام کرد که دیگر نیازی به وجود چنین نیرویی در خلیج فارس نیست.(3) با این همه تصمیم اخیر عربستان سعودی بر ادامه همکاری‎های امنیتی کشورهای عربی در سازوکاری جدید تحت عنوان ناتوی عربی، ضمن اینکه می‎تواند دومین تجربه منسجم کشورهای عربی منطقه در همکاری‎های امنیتی باشد، ظاهراَ این بار فلسفه وجودی چنین ائتلافی متوقف ساختن جمهوری اسلامی ایران باشد. فی‌الواقع ج.ا.ایران جای رژیم صدام حسین و اسرائیل را در ذهنیت آنها از تهدید گرفته است. تلقی تهدید آمیز از ایران در فضایی شکل گرفته که شاهد عادی­سازی در روابط کشورهای عربی با رژیم اسرائیل هستیم. ناتوی عربی قرار است پاسخی به این تهدید باشد.
در حقیقت دولت‎های سنی عرب به زعامت عربستان سعودی درحال ایجاد یک «نیروی واکنش»2 با 40 هزار نیروی نظامی حرفه‎ای هستند. این سازوکار نظامی به «ناتوی عربی» تعبیر شده‎است، هرچند فاقد ظرفیت‎هایی در حد و اندازه ناتو «سازمان پیمان آتلانتیک شمالی» است. نیروهای این ناتوی عربی غالباَ از سربازان مصر، اردن، مراکش، عربستان، سودان و اندکی نیز از کشورهای حوزه خلیج فارس و مقر آن در مصر خواهد بود. رهبری این نهاد را عربستان بر عهده خواهد داشت. اما ایده تشکیل ناتوی عربی، همکاری کردن یک نیروی چند ملیتی است تا برای واکنش به بحران‌های آتی آماده باشد. گزارش‎ها از آن حکایت دارند که 500 تا هزار مرد عضو گارد نیروی هوایی، بیش از 5 هزار نفر در نیروی دریایی و تقریباَ 35 هزار نفر بخشی از یک نیروی زمینی خواهند بود.(4)

2- روابط اخیر رژیم صهیونیستی با جهان عرب
امروزه شاهد بهبود آشکار در روابط میان کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی هستیم. حتی خوشبین‌ترین اسرائیلی نیز پس از چندین جنگ دنیای عرب علیه آنها، امیدی به تغییر رویه و نگاه کشورهای عربی به خود نداشتند. در این راستا، اسرائیل و عربستان سعودی روابط رسمی دیپلماتیک ندارند. حتی سعودی اسرائیل را به عنوان یک دولت به رسمیت نشناخته است. با این وجود، شواهدی وجود دارد مبنی بر اینکه پیوندهای میان عربستان و سایر کشورهای سنی عربی با اسرائیل نه تنها درحال بهبود است، بلکه پس از توسعه روابط پنهانی آنها در سال‌های اخیر می‌تواند به سوی اتحادی آشکارتر در نتیجه بی‎اعتمادی چندگانه آنها به ایران، گسترش یابد. برخی رسانه‎های غربی معتقدند روابط بهتر میان کشورهای عربی و اسرائیل می‎تواند فضای پرآشوب خاورمیانه را وارد دوره‎ای مثبت و سازنده سازد. آنها همچنین می‎توانند مسئله فلسطین که چشم‎اندازی نگران کننده است را برطرف سازند.(5) یک مورد اخیر در این رابطه، ملاقات هیئتی عربستانی به رهبری «انور عشقی»3 ژنرال بازنشسته ارتش عربستان از شهر قدس و گفتگو با «دور گولد»4 مقام ارشد وزارت خارجه اسرائیل بود.
اسرائیل و کشورهای سنی عرب آخرین بار در سال 1973 با هم جنگیدند. اکنون پس از دهه‎ها بنیامین نتانیاهو به دنبال همراه ساختن کشورش با دشمنان سابق است. در همین حال، ملک سلمان و فرزندش محمد بن سلمان تمایلات شگفت‎انگیزی برای خطر کردن در سیاست خارجی از خود نشان داده‎اند. همچنین مصر روابط گرمی را با اسرائیل دنبال می‎کند. سال گذشته «سماح شکری»5 اولین وزیرخارجه مصر پس از 9 سال بود که از اسرائیل دیدار کرد. اگرچه دو کشور در سال 1979 پیمان صلح با یکدیگر امضا کردند، اما روابط هرگز متناسب با وعده‎های طرفین پیش نرفت. با این حال از زمانی که عبدالفتاح السیسی رئیس‎جمهور مصر شده، روابط با اسرائیل بهبود یافته و این امر همکاری امنیتی گسترده‎تری را علیه حماس در غزه و نظامی‎هایی که در سینا با سربازان مصری مبارزه می‎کنند، میسر می‎سازد.(6)
در مورد اردن نیز دیپلمات‎های اسرائیلی عادی سازی با این کشورها را به عنوان یک سابقه برای کمک به ایجاد ارتباط با اتحادیه عرب آغاز کردند. همچنین اسرائیل همکاری اقتصادی و امنیتی خود را با کشورهای حوزه خلیج فارس نزدیکتر کرده است و این امر با بی‎تفاوتی روبه‏رشد در وضعیت فلسطین و تمایل آشکار ریاض به تضعیف نفوذ ایران در خاورمیانه ارتباط دارد. اسرائیل در 27 نوامبر 2016 اولین هیئت نمایندگی خود را عازم امارات متحده عربی کرد.(7)
به طور کلی می‎توان ابراز داشت که نه تنها قبح ایجاد رابطه با اسرائیل برای کشورهای عربی ریخته شده، بلکه آشکارا شاهد بهبود در حوزه‎های متعددی در روابط آنها هستیم. در حقیقت با شیفت و تغییر نگرشی در میان کشورهای عرب در مورد عامل تهدید منطقه از اسرائیل به ایران، به زعم دولت‌‎های عربی ضرورت تخاصم با رژیم صهیونیستی از بین رفته است.

3- رویکرد رژیم صهیونیستی به ناتوی عربی در پرتو روابط با کشورهای عربی سنی
به نظر می‎رسد پس از گشایش در روابط کشورهای سنی عربی با رژیم صهیونیستی، این رژیم اکنون با اطمینان خاطر از شکل‏گیری ترتیبات امنیتی عربی در منطقه که هدفش آشکارا مبارزه با نفوذ ج.ا.ایران است، استقبال می‎کند. در گذشته، زمانی که حکومت‎های عربی به نیروهای مشترکی می‎پیوستند علیه یک دشمن مشترک –اسرائیل- بود، اما دیگر این گونه نیست. این روزها از ترامپ انتظار می‎رود که طرحی برای ایجاد ناتوی عربی عرضه کند، -نیرویی که در مرحله بعدی می‎تواند فرصتی برای اسرائیل باشد.
در یک کنفرانس خبری با ترامپ، نتانیاهو به وی گفت: «برای اولین بار در عمرم و اولین بار در طول حیات اسرائیل، کشورهای عربی در منطقه اسرائیل را به چشم یک دشمن نمی‎بینند، در عوض به طور روزافزونی کشورم را به عنوان یک متحد می‎پندارند (8).» در واقع نفوذ روبه رشد ج.ا.ایران در منطقه منبعی برای نگرانی کشورهای عرب و اسرائیل است. مواجهه با دستاوردهایی که از سوی نیروهای تحت حمایت ایران در یمن، سوریه و عراق بدست آمده است و با یک نظم درحال فروپاشی در خاورمیانه، اسرائیل و عرب‎ها باید درک کنند که به نقطه عطفی رسیده‎اند. در نتیجه ناتوی عربی شاید تنها راه آنها برای موازنه بخشی در مقابل ایران باشد.(9) لذا رویکرد رژیم صهیونیستی نه تلقی توأم با تهدید از ناتوی عربی _آن گونه که بعضاَ به آن اشاره می‎شود، بلکه استقبال از شکل‎گیری چنین سازوکاری و استفاده از ظرفیت‎های آن است. اسرائیل هنوز امیدوار است که بتواند ضمن تعریف خود به عنوان یک متحد دولت‎های عربی، ج.ا.ایران است را به سوی چالش با کشورهای عربی منطقه سوق دهد، تا بلکه از قبل آن ضدیت ایران با اسرائیل به حاشیه رانده شود و نیز تقابل جهان عرب با این رژیم که چندی است رنگ باخته است به کلی به موزه تاریخ بپیوندد.

4- نتیجه‌گیری
چند صباحی است که گمانه‎زنی‎ها برای ایجاد یک ائتلاف نظامی عربی بر سر زبان‎ها افتاده است. حمایت رئیس‎جمهور امریکا از چنین ائتلافی که در ریاض و جمع سران کشورهای عربی آشکارا به حمایت از تشکیل آن پرداخت، اجرایی شدن این گمانه زنی را بیش از پیش تقویت می‎کند. با مفروض انگاشتن ایجاد چنین سازوکار امنیتی، سوالی که مطرح شد این بود که رژیم صهیونیستی چه رفتار  و تلقی از آن دارد؟ در پاسخ، این گونه به نظر رسید که این رژیم با تقویت چندین ساله روابط خود با غالب کشورهای عربی، انگاره تهدید اسرائیل برای جهان عرب را تغییر داده است و به این ادراک رسیده که برای کشورهای عرب سنی این ایران است که منبعی از هراس گردیده است و حتی نسبت به کارساز بودن ناتوی عربی در مقابل نفوذ منطقه‎ای ایران بسیار خوشبین است. مجموعاَ ناتوی عربی و یا هر نوع دیگری از ترتیبات امنیتی عربی که در منطقه شکل بگیرد، در پرتو بهبود روابط با رژیم صهیونیستی، فاقد ظرفیت تهدید برای این رژیم است.

*دانشجوی دکتری مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز وکارشناس حوزه مطالعاتی رژیم صهیونیستی در موسسه ندا

1- Peninsula Shield Force
2- Response Force
3- Anvar Eshki
4- Dore Gold
5- Samah Shukri

منابع
1- An Arab Nato in the making? Middle eastern military cooperation since 2011, by Florence Gaub, Strategic Studies Institute and U.S Army War College. Availabie at: www.dtict.mil/does/citation/AD1016623
2- Gulf Military Cooperation: Tengible Gains or Limited Resaults, Dr. Zafer Muhammad Alajmi, ALJAZEERA Centre for Studies. Available at:
http://studies.aljazeera.net/en/dissiers/2015/03/201533164429153675.html
3- خبرگزاری فارس، آشنایی با نیروهای سپر جزیره. 27/12/1389.
 www.Farsnews.com/newstext.php?nn=8912260401
4- The Arab Nato. 09/04/2017. By James Stavridis. AT: http://foreignpolicy.com/2015/04/09/the-arab-nato-saudi-arabia-iraq-yemen-iran/
5- Can Israel and the Arab States Be Friends? 27/08/2016, www.nytimes.com
6- Ibid
7- Israel is Strenghtening it’s Tie’s with the Gulf Monarchies. By Samuel Ramani, www.huffingtonpost.com
8- An Arab "Nato” Including Israel can exist if it stays quiet. By Yoel Guzansky, 05/24/2017. At: http://thehill.com/pundits-blog/foreignpolicy/334922.
9- Ibid

نام:
ایمیل:
* نظر: