آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۳۹۸
تاریخ انتشار: ۳۰ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۶:۱۵
طاهره زادفرج*


چکیده
یحیی السنوار، مسئول حماس در نوار غزه پس از انتصاب جدید، اولین سفر خارجی خود را به قاهره پایتخت مصر انجام داد. این سفر که وی در آن در راس هیاتی پنج نفره راهی قاهره شد، یک سفر امنیتی به شمار می‌آید تا سیاسی. بنا بر عقیده کارشناسان فلسطینی با توجه به زمان و کیفیت سفر (چند روز پس از آغاز بحران قطر و به صورت ناگهانی و محرمانه) موضوع قطر و تاثیر آن بر حماس و نقش مصر در این زمینه نیز از مسایل مطرح شده می‌باشد. مسایل امنیتی مطرح شده نیز شامل پرونده مرزها، گذرگاه رفح، وضعیت تونل‌ها، صحرای سینا و گروه‌های تندرو و سلفی‌هایی که از آن وارد غزه شده و تحت پیگرد دولت مصر هستند (به عنوان مهمترین پرونده امنیتی) عنوان شده است. پیامد این سفر از سویی تقویت رابطه حماس با مصر و بهبود اوضاع و همچنین کاهش فشار بر نوار غزه خواهد بود و از سوی دیگر در رابطه با موضوع بحران قطر می‌تواند در خنثی کردن نیات عربستان تاثیرگذار باشد؛ چرا که مصر از سویی در زمره هم‌پیمانان عربستان در موضوع تحریم قطر است و از سویی از جمله کشورهایی بوده که در قضیه فلسطین و آشتی ملی دخیل بوده و همواره به عنوان تکیه گاهی برای آن به شمار می‌رفته‌اند.

مقدمه
جنبش حماس از ماه مارس سال 2016 تا کنون سفرهایی به مصر داشته و تلاش کرده است تا در گفتگو با مقامات مصری که عمدتا مسئولان امنیتی این کشور بوده‌اند، مشکلات مربوط به نوار غزه را مطرح و تسهیلاتی از مصر برای رهایی از محاصره ده ساله آن دریافت کنند، در آخرین این سفرها، هیاتی از جنبش حماس یکشنبه 14 خرداد 1396 (4 ژوئن 2017) راهی قاهره پایتخت مصر شد.
در این گزارش به این سوال‌ها پاسخ داده خواهد شد:
1. اعضای هیات چه کسانی هستند؟
2. این سفر به چه منظوری انجام گرفت و هیات حماس چه اهدافی را دنبال می‌کند و موضوعات مورد بحث و رایزنی چیست؟
3. سفر چه دستاوردها و پیام‌هایی خواهد داشت؟
4. احتمال سایه افکنی روابط مصر با قطر در این سفر تا چه اندازه است؟

فرضیه
فرض بر این است که انجام این سفر در این مقطع زمانی با موضوع به هم خوردن رابطه مصر با قطر مرتبط است.
اعضای هیات
سفر هیات حماس به ریاست یحیی السنوار، رییس جنبش حماس در نوار غزه انجام گرفت. این نخستین بار است که السنوار پس از به عهده گرفتن مسئولیت جدید، غزه را ترک می‌کند. بر اساس منابع موجود، دیگر اعضای هیات عبارتند از: روحی مشتهی، عضو دفتر سیاسی، توفیق ابونعیم، سرپرست وزارت امور داخلی و فرمانده دستگاه‌های امنیتی و دو شخصیت بلندپایه دیگر حماس (یکی نظامی و دیگری امنیتی) که منابع حماس از ذکر نام آنها و فاش کردن هویت آنها امتناع کرده‌اند. (گفته می‌شود این دو نفر مروان عیسی، معاون محمد ضیف فرمانده القسام و مجدی حماد بوده‌اند).1 این منابع حضور خلیل الحیه، معاون السنوار را که در برخی خبرها نام وی در ذیل اسامی هیات آمده بود، تکذیب کردند. در برخی خبرها نیز آمده بود موسی ابومرزوق جانشین رییس دفتر سیاسی حماس نیز راهی قاهره خواهد شد تا به این هیات بپیوندد و در دیدارها شرکت کند.2

اهداف سفر و موضوعات مورد بحث
اهداف سفر توسعه روابط دوجانبه و بحث در خصوص افق‌های قضیه فلسطین در پرتو تحولات منطقه اعلام شد. صلاح البردویل، عضو دفتر سیاسی حماس ضمن اعلام این مطلب گفت، بررسی وضعیت انسانی در غزه در سایه محاصره و نقش مصر در کاهش آن و ضرورت بازگشایی گذرگاه رفح از مواردی است که مطرح خواهد شد.3 در خصوص دیدارهای این سفر که مانند دیگر دیدارهای مقامات حماس و مصر با مسئولان دستگاه امنیتی مصر صورت گرفت، روزنامه داخلی قدس به نقل از برخی منابع مصری نوشت: در این سفر در خصوص چند مساله سیاسی و امنیتی -که در دیدارهای قبلی نیز مورد بحث قرار گرفته بود- از جمله مسایل جدید سیاسی، انتخابات جدید رهبران حماس و سند سیاسی جدید این جنبش بحث خواهد شد. همچنین آخرین تحولات سیاسی و امنیتی منطقه و پیامدهای آن بر قضیه فلسطین از دیگر مسایل مطرح شده در دیدارها عنوان شده است. این منابع طرح برخی پرونده‌‌های ویژه را نیز بعید ندانستند.4 به گفته منابع آگاه فلسطینی این گفتگوها در درجه اول بر مسایل امنیتی متمرکز بوده اما مسایل سیاسی را نیز شامل شده است. مسایل امنیتی علاوه بر موارد یاد شده شامل وضعیت امنیتی صحرای سینا، امنیت مرزها، وضعیت تونل‌ها و سرنوشت افراد تحت پیگرد از سوی مصر است که در غزه به سر می‌برند. گفته می‌شود حضور ابونعیم در این هیات مشخصا به دلیل درخواست مصری‌ها برای تبادل نظر در خصوص تحویل افرادی است که از سینا وارد غزه شده‌اند و تحت پیگرد مصر هستند و همچنین فلسطینی‌هایی که مصر آنها را متهم به همکاری با افراد تندرو در سینا کرده است. (پیش‌تر حماس با تحویل هر فلسطینی از غزه به مقامات مصری مخالفت می‌کرد و این باعث ایجاد بحران شده بود) همراهی ابونعیم در این سفر همچنین به خاطر ارایه دیدگاه وزارت داخلی حماس در خصوص اتهامات وارد شده از سوی مصر و دادن توضیحاتی در خصوص نتایج تحقیقات و بازجویی‌های انجام شده از افراد مورد نظر مصر در غزه است که مصری‌ها در این دیدار بار دیگر درخواست تحویل این افراد را کرده‌اند. هیات حماس نیز خواستار بازگشایی رفح و ایفای نقش مصری‌ها در امنیت آن شده‌اند، از دیگر مسایل مطرح شده از سوی حماس مشخص شدن سرنوشت چهار عضو القسام اسیر مصر است. 5

دستاوردها و پیامدهای سفر
در خصوص سفر، دستاوردها و پیامدهای آن برخی تحلیلگران فلسطینی اظهار نظر کرده‌اند که به مهمترین این تحلیل‌ها اشاره می‌شود.
ابراهیم المدهون، تحلیلگر سیاسی نزدیک به جنبش حماس این سفر را تحولی مثبت در رابطه حماس با قاهره توصیف و پیش بینی کرد، رویکرد مصر شریک دانستن حماس در حل مسایل در مرحله‌اینده باشد.6 مصطفی الصواف دیگر تحلیلگر نزدیک به حماس نیز معتقد است وقتی این سفر در چنین شرایطی انجام می‌گیرد، به این معنی است که پرونده‌هایی که قرار است بحث شود پرونده‌هایی مهم و محرمانه هستند. الصواف در گفتگو با مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین (المرکز الفلسطیني للاعلام) افزود: این دیدار در تکمیل گفتگوهایی است که حماس با رهبران مصر داشته و پرونده سربازان اسیر حماس در مصر نیز از بارزترین موضوعات آن خواهد بود و موضوعات رفح و مرزها نیز مطرح خواهد شد.7 ایمن الرفاعی، مدیر مرکز مطالعات منطقه‌ای- فلسطین معتقد است، سفر هیات حماس به قاهره فرصتی برای طرف مصری است تا با رهبران جدید حماس پس از انتخابات و با رویکردهای جدید آنها در برخورد با مسایل مختلف آشنا شود. وی این دیدار را از جهت بازگشت نقش مصر به قضیه فلسطین در شرایطی که کشورهای عربی در حال رقابت و مبارزه برای کسب جایگاه در منطقه و در میان کشورهای عربی هستند، نیز مهم دانست.8 اما برخی بر این باورند که این دیدار که سرزده انجام گرفته با موضوع به هم خوردن روابط دیپلماتیک عربستان، مصر، امارات و بحرین با کشور قطر مرتبط است. هانی السبوس، تحلیلگر سیاسی گفته است: این سفر هیچ ارتباطی با گسترش روابط مصر فلسطین ندارد. وی دو احتمال برای این سفر مطرح کرده است؛ نخست این که این سفر حامل پیام حماس برای پذیرش تغییرات جدید منطقه‌ای است چرا که در غیر این صورت این جنبش در مقابل یک رویارویی بزرگ منطقه‌ای قرار خواهد گرفت که به درگرفتن جنگ اسراییل علیه غزه منجر خواهد شد و دوم این که مساله مربوط به امنیت مرزها با مصر است؛ به ویژه پس از خبرهایی که در خصوص کشته شدن دو نفر در غزه در مقابله با ارتش مصر در شمال سینا رخ داد.9 حسام الدجنی تحلیلگر مسایل فلسطین معتقد است، اطلاعات به دست آمده نشان می‌دهد هیات حماس دستاوردهای خوبی در سطح توسعه روابط با مصر داشته و این دیدار توانسته سخنان عادل الجبیر، وزیر خارجه عربستان علیه قطر را خنثی کند. به نظر وی نکته مهم این دیدارها این است که در طرف مصری، شخص وزیر امنیت مصر (خالد فوزی) حضور داشته- بر خلاف دیدارهای گذشته که مقاماتی در سطح پایین‌تر از این وزارتخانه حضور می‌یافتند- و این خود نقطه‌ای مثبت و نشان دهنده جدیت مصر در تعامل با حماس در این مرحله حساس است. وی این دیدار را در ممانعت از درج نام حماس در لیست‌های تروریسم موثر دانست و انتشار تصویری از اعضای هیات در کنار رود نیل را که چهره‌ای خندان و راضی داشتند را بیانگر خبرهای خوبی از این دیدارها دانست.10 ذوالفقار سویرج، دیگر تحلیلگر سیاسی معتقد است، این سفر دستاوردهایی داشته و مرحله‌اینده میان مصر و غزه متمایز خواهد بود و غزه و ساکنان آن نیز شاهد تسهیلاتی تدریجی خواهند بود که از بهبود وضعیت گذرگاه رفح آغاز خواهد شد. وی خطاب به فلسطین الیوم گفت، این دیدار رابطه حماس با مصر را تقویت کرده، در بهبود اوضاع دخیل خواهد بود و همچنین به واسطه مصر فشار بر نوار غزه کاهش خواهد یافت و به این ترتیب سایه جنگ هم از نوار غزه دورتر خواهد شد. 11

حواشی سفر
در حالی که هیات حماس همچنان در مصر به سر می‌برد اخباری در خصوص سفر محمد دحلان عضو مجلس قانون‌گذاری فلسطین در سایت‌های خبری منتشر شد و به دنبال آن نیز فایز ابوشماله، از اعضای فتح و نویسنده و تحلیلگر فلسطینی در گفتگو با "فلسطین الیوم" از تفاهمنامه‌ای میان هیات حماس، خالد فوزی، وزیر امنیت مصر و دحلان خبر داد؛ تفاهمنامه‌ای که به گفته وی از ضمانت بالای عربی و بین‌المللی برخوردار است. وی در این گفتگو تاکید کرد، این تفاهمنامه مشترک در خصوص ساماندهی وضعیت داخلی فلسطین و پرونده‌هایی است که هنوز حل نشده باقی مانده‌اند.12 اظهارات وی از سوی جنبش حماس تکذیب شد و این جنبش اعلام کرد، اخبار منتشر شده در این خصوص صحت ندارد.13 این در حالی است که احمد یوسف نویسنده و از اعضای ارشد حماس در تایید سخنان ابوشماله، به دیدار دحلان با السنوار در قاهره اشاره کرد و گفت، به این ترتیب باید به آینده خوش­بین باشیم.14 نکته دیگر در این خصوص این است بنا بر برخی خبرها، قاهره و محمد دحلان فشارهای بسیاری به عربستان، امارات و بحرین آورده اند تا حماس در لیست‌های تروریستی گنجانده نشود.15 همچنین همزمان با انتشار این اخبار محمد دحلان در پیام توییتی هماهنگی نوشت: "مسیر ستیزه‌جویی راهی پر دست انداز و ناهموار است و غزه رنج‌های خود را کشیده و اهالی آن شاهد این رنج‌ها بوده‌اند اما برای مردمان پاک غزه و قدس و کرانه غربی آینده‌ای پر از بشارت در انتظار است."16 پس از بازگشت هیات حماس نیز رسانه‌های وابسته، به نقل از اعضای هیات تاکید کردند که طرف سومی در دیدارهای قاهره حضور نداشته است. اما برخی منابع به نقل از عبدالحمید المصری، از نزدیکان دحلان نوشتند، مذاکره میان دحلان و هیات حماس مثبت بوده است.17 به گفته ابوشماله (بر اساس منبع فوق) این تفاهمنامه از چند بند تشکیل شده است که بند اول آن به پرونده آشتی مربوط می‌شود و به آن 50 میلیون دلار (حدود 180 میلیون شیکل) تخصیص یافته و یک نفر از طرف دحلان بر این پرونده نظارت خواهد کرد و کمیته‌ای مربوط به آن نیز تشکیل و پیش از کمیته‌های دیگر و بلافاصله پس از بازگشت هیات حماس به غزه کار خود را آغاز خواهد کرد. بر اساس یکی دیگر از بندهای تفاهمنامه، در خصوص کمیته اداری غزه نیز توافق انجام گرفته که بر اساس آن پرونده امنیت و وزارت امور داخلی با حماس خواهد بود و دحلان نیز سیاست خارجی و دیپلماتیک را بر عهده خواهد داشت. به گفته ابوشماله همچنین توافق شده یک کمیته مشترک میان حماس و دحلان برای اداره گذرگاه رفح تشکیل شود و بر اساس آن یک گروه ویژه وابسته به دحلان بر گذرگاه‌های اسراییلی نظارت کند و روابط با اسراییل برای عبور و مرور را مدیریت نماید. امنیت عمومی مصر نیز با حمایت از توافق دحلان و حماس تعهد داده گذرگاه رفح در طول شبانه روز به روی کالاها و افراد باز باشد. گفته می‌شود دیگر بند تفاهمنامه به تشکیل جلسه مجلس قانون گذاری فلسطین مربوط می‌شود که با حضور دحلان و نمایندگان طرفدار وی و فراکسیون اصلاح و تغییر (وابسته به حماس) خواهد بود و البته از فراکسیون‌های دیگر نیز دعوت به عمل خواهد آمد و از مصوبات اولیه آن سلب مشروعیت از محمود عباس به عنوان رییس تشکیلات خودگردان خواهد بود. مشخص نیست ابوشماله این اطلاعات نسبتا دقیق را از کجا آورده و یا دحلان و حماس به چه پشتوانه‌ای چنین تفاهمنامه‌ای را امضا کرده‌اند و رد پای اسراییلی‌ها را در کجای این قضیه می‌توان یافت و... اما اگر این خبر صحت داشته باشد باید منتظر اخبار جدیدی از غزه بود.

جمع‌بندی
تحلیلگران در این دیدار برای روابط مصر و حماس پیشرفت قابل توجهی در چند پرونده پیش‌بینی کرده‌اند که نشان می‌دهد تحولی در روابط دو طرف به ویژه در خصوص نوار غزه رخ خواهد داد.
1- این سفر در حالی بدون برنامه‌ریزی قبلی انجام می‌گیرد که حملات رسانه‌ای، جنبش حماس را نشانه گرفته و شایعات و اخباری در خصوص عدم حمایت دوحه از حماس وجود دارد، در چنین شرایطی و در پی احساس فشار از سوی رهبران حماس که اخبار منتشر شده در خصوص سفر آینده هنیه به تهران نیز آن را تایید می‌کند، بی شک یکی از مسایل مطرح شده در قاهره همین موضوع خواهد بود و چه بسا علاوه بر مقامات امنیتی دیدار با برخی مقامات بلندپایه دیگر نیز انجام گرفته باشد.

2- رابطه با مصر برای حماس بسیار اهمیت دارد از همین روی بود که حماس جدایی تشکیلاتی خود از اخوان المسلمین را عملی کرد؛ در این راستا اگر فرض کنیم اخبار منتشر شده در خصوص پیوستن دحلان به گفتگوها و دیدار با السنوار و امضای تفاهمنامه سه جانبه- علی‌رغم انکار حماس- درست باشد؛ وی به عنوان فرد موثر نزدیک به قاهره و کسی که با حماس نیز در ماه‌های گذشته در تماس بوده، می‌تواند نقش میانجی را بازی کند تا روابط حماس و مصر با وجود بحران قطر و فشار بر این جنبش همچنان ادامه داشته باشد. و البته اگر چنین چیزی صحت داشته باشد باید به دنبال رد پای اسراییلی‌ها نیز در این میان گشت!

3- می‌توان تصور کرد با توجه به این که حماس نگران پرداخت بهای سازش قطر با کشورهای عربی است که این اتفاق می‌تواند حتی تجاوزی دیگر از سوی رژیم صهیونیستی علیه غزه را رقم بزند، جنبش حماس نزدیک شدن به مصر را در چنین شرایط دشواری ولو بنا بر مصلحت اندیشی و با استفاده از مهره‌ای به نام دحلان- که وی نیز مدتهاست منتظر ایفای چنین نقشی است تا بیش از پیش در میان مردم فلسطین به ویژه غزه جایگاه و محبوبیت یابد- به عنوان یک چاره اندیشی در نظر گرفته است.

* کارشناسی ارشد مطالعات فلسطین و کارشناس موسسه ندا

1- شاشة نیوز، 12/یونیو 2017.
2- انضمام ابومرزوق للوفد، آخر تطورات وفد حماس و لقائه بالمخابرات المصریة"، 7 یونیو 2017.
www.paltoday.ps/ar/post/299662
3- "وفد من حماس یصل القاهرة و علی اجندته عدة قضایا"، 4 یونیو 2017.
 www.arabi21.com
4- همان
5- "صحیفة: المباحثات المصریة- الحمساویة تترکز علی الوضع الأمني و مصیر المطلوبین"، 9 یونیو 2017.
http://www.amad.ps/ar/details/177266
6- "مصدر خاص: وفد حماس یرأسه السنوار یغادر إلی القاهرة للقاء مسؤولین مصریین"، 4 یونیو 2017
www.paltoday.ps/ar/post/299780
7- المرکز الفلسطیني للاعلام، "دلالات زیارة وفد حماس إلی القاهرة؟"، 5 یونیو 2017.
www.palinfo.com
8- همان
9- همان
10- "ماذا تجني ابتسامة السنوار في القاهرة علی ضفاف النیل؟"، 10 یونیو 2017.
http://paltoday.ps/ar/post/299835
11- همان
12- "کاتب یکشف بنود مذکرة التفاهم بین دحلان و حماس و المخابرات المصریة"، 11 یونیو 2017.
www.paltoday.ps/post/299894
13- "حماس تنفي التوقیع علی أیة تفاهمات بالقاهرة"، 12 یونیو 2017.
www.amad.ps/Details/177623
14- "د. احمد یوسف: دحلان التقی السنوار في القاهرة و علینا ان نتفاءل و نبشر شعبنا"، 12 یونیو 2017.
http://samanews.ps/ar/post/305105
15- "دحلان و القاهرة منعا اعتبار حماس کیانا ارهابیا في بیان الخلیج"، 10 یونیو 2017.
www.samanews.ps/ar/post/05003
16- "ماذا قال دحلان عن مستقبل غزة!"، 12 یونیو 2017.
www.paltoday.ps/post/299911
17- "ما حقیقة ما یجري بین وفد حماس و دحلان في القاهرة؟"، 12 یونیو 2017.
www.watan.tv/news/206925.html



نام:
ایمیل:
* نظر: