آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۳۱۹
تاریخ انتشار: ۲۰ تير ۱۳۹۶ - ۱۶:۳۵
یوسف باقری


چکیده
سوم و چهارم ژوئن امسال شاهد پنجاه ‎و یکمین نشست رهبران جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (اکواس) در کشور لیبریا بودیم. به شکلی بی‎سابقه یک میهمان غیرآفریقایی نیز در این نشست حضور داشت که نتانیاهو بود. وی در این نشست یک سخنرانی مفصل نیز داشت و با اشاره به پیوستگی موجود میان اسرائیل با کشورهای عضو اکواس و نیز ظرفیت‎های اقتصادی اسرائیل برای کمک به آنها، درصدد گسترش رابطه با این مجموعه و نفوذ در میان آنها برآمد. از مدتی قبلِ این حضور، رابطه اسرائیل با سنگال ترمیم شد. اما رابطه با نیجریه و مراکش احتمالاً رو به وخامت می‎گراید. رهبران دو کشور فوق، به خاطر دعوت از نتانیاهو، به این نشست نیامدند. نفوذ در چنین مجموعه‌ها و جلوگیری از سیاست ضد اسرائیلی آنها در مجامع بین‌المللی، بخشی از هدف مهم نتانیاهو در این نشست بود.

مقدمه:
پنجاه‎ ویکمین نشست سران اکواس یعنی نشست رهبران جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا، در روز شنبه و یکشنبه سوم و چهارم ژوئن در هتل فارمینگتن  شهر مانروویا  پایتخت جمهوری لیبریا  برگزار شد.

در این نشست از بنیامین نتانیاهو نخست وزیر رژیم صهیونیستی نیز دعوت شده بود. تاکنون نتانیاهو اولین رهبر غیرآفریقایی بوده است که در نشست اکوواس حضور یافته و همچنین اولین رهبر اسرائیلی که از سال 1960 به این سو از غرب آفریقا دیدن کرده است. وی در این نشست بر ضرورت همکاری میان اسرائیل و کشورهای غرب آفریقا اشاره کرد و معتقد بود که کشورش از ظرفیت‎های لازم برای بهبود وضعیت آفریقا برخوردار است.
اما سوالی که فراروی علاقمندان حوزه سیاست‎خارجی و سیاست بین‎الملل قرار می‎گیرد این است که این نشست، چه دستاوردها و پیامدهایی برای اسرائیل داشته است؟ به نظر می‎رسد بهبود رابطه با سنگال و فراهم ساختن فضا برای بازگشت رژیم صهیونیستی به این قاره، مهم‎ترین دستاورد حضور نتانیاهو در این نشست بوده است. همچنین با توجه به عدم حضور رهبران مراکش و نیجریه به سبب دعوت از نتانیاهو، پیامد این حضور، تیرگی هرچه بیشتر روابط این کشورها با رژیم صهیونیستی باشد. البته از پیامدهای دیگر این حضور می‎تواند همراه ساختن کشورهای غرب آفریقا در مجامع بین‎المللی علیه محور مقاومت یا به طریقی دیگر ممانعت از همراهی آنها با تصمیمات ضد اسرائیلی در این مجامع باشد. ظاهراً با توجه به حمایت سنگال از قطعنامه ضد شهرک‎سازی 2334 در 23 دسامبر سال 2016، این ضرورت بیشتر احساس شده است. در این گزارش ضمن ارائه شمایی کلی از اکواس، به سخنان نتانیاهو در ان نشست اشاره می‎شود، در ادامه مهم‏ترین متحدان و دشمنان اسرائیل در قاره آفریقا را از نظر می‏گذارانیم، سپس به پیامدها و دستاوردهای حضور نتانیاهو در این نشست می‎پردازیم و درآخر نیز همراه با یک نتیجه‌گیری، چند پیشنهاد و راه‎کار ارائه می‎شود.   
1- إکواس: (جامعه اقتصادی کشورهای آفریقای غربی )
اکواس متشکل از 15 کشور آفریقای غربی شامل: بنین، بورکینافاسو، جمهوری دماغه سبز، ساحل عاج، گامبیا، غنا، گینه، گینه بیسائو، لیبریا، مالی، جمهوری نیجر، جمهوری فدرال نیجریه، سنگال، سیرالئون، توگو است و اخیراً نیز مراکش را به عضویت در خود پذیرفته است. اعضای این سازمان از آزادی تجارت و رفت‌‎وآمد میان خود برخوردارند.
 جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا بر اساس معاهده لاگوس در 28 می 1975 در لاگوس نیجریه ایجاد شد. این سازمان بر اساس اصول خود درخواست عضویت مراکش را علی‎رغم اینکه این کشور در شمال آفریقا است، پذیرفت. هدف اکواس پیشبرد و توسعه یکپارچگی اقتصادی است در همه فعالیت‎های اقتصادی به‎ویژه صنایع، حمل ‎و نقل، ارتباطات راه دور، انرژی، کشاورزی، منابع طبیعی، بازرگانی، مسائل مالی و پولی، موضوعات فرهنگی و اجتماعی است.  
2- پنجاه‎ویکمین نشست اکواس و سخنان نتانیاهو:
پنجاه ‎و یکمین نشست اکواس، در مانروویا پایتخت لیبریا طی روزهای سوم و چهارم ژوئن برگزار گردید. تقریباً همه مقامات عالیه کشورهای عضو، در آن حضور داشتند. اما حضور نتانیاهو در این نشست باعث گردید تا رهبران نیجریه و مراکش در این نشست حضور نیابند. از نیجریه رئیس‌جمهور سابق «الوسیون اباسانجو» به نمایندگی از حکومت فدرال و یا به خاطر جایگاهش در قامت سیاستمداری قدیمی از منطقه آفریقای غربی حضور یافته بود. البته منابع، اعلام می‎کنند که غیبت رئیس‎جمهور نیجریه ممکن است ارتباطی به حضور نتانیاهو نداشته باشد. در این رابطه سخنگوی وزارت خارجه نیجریه -کلمنت آدوکو - اذعان کرد که هیچ هیئت نمایندگی از سوی کشورش در در نشست حضور نداشتند، اما به دلایل غیبت کشورش اشاره‎ای نکرد.  پادشاه محمد ششم رهبر مراکش نیز به خاطر دعوت از نتانیاهو در این نشست حضور نیافت. یکی از مقامات مراکش اعلام کرد که پادشاه تمایل داشت اولین حضورش در نشست اکواس در بستر تنش و مشاجره صورت نگیرد.  
اما نتانیاهو که اولین رهبر خارج از قاره آفریقا بود که در نشست اکواس حضور یافته بود و البته اولین رهبر اسرائیلی که از سال 1960 به این سو از آفریقای غربی دیدار می‎کند ؛ با اشتیاق دعوت به این نشست را پذیرفته بود. تم صحبت‏های وی بازگشت رژیم صهیونیستی به آفریقا بود. وی در خلال صحبت‌‎هایش گفت: «برای من یک رؤیا بود که به اینجا و این سازمان در غرب آفریقا بیایم. چیزهای زیادی وجود دارد که می‎توانیم برای ترقی و بهبود مردمانمان انجام دهیم. من دریافتم که ابر غم‌انگیزی بر فراز این روز باشکوه است. این ابر تروریسم است که زندگی بسیاری از مردم بی‎گناه آفریقایی را گرفته است.... ما با هم در آفریقا، اروپا، و هرجای دیگری می‎توانیم آنها را شکست دهیم.» نخست وزیر رژیم صهیونیستی در ادامه بر ضرورت همکاری تأکید کرد و گفت: «تقویت روابط یکی از برترین اولویت‎های ماست. این دلیلی است که من اولین نخست‎وزیر اسرائیل طی دهه‎های اخیر برای دیدار از آفریقا هستم. می‎خواهم یک چیزی را به شما اطمینان بدهم و آن این است که من رهبری اسرائیلی نخواهم بود که بعد از دهه‌ها تنها یکبار از آفریقا دیدن کنم. دیدار بعدی من 5 سال دیگر نخواهد بود بلکه چند ماه دیگر است. »
نتانیاهو در ادامه سخنانش به تمجید از اسرائیل پرداخت و در حقیقت سعی داشت با تبلیغ توانمندی‎های اسرائیل، رهبران این کشورها را به سوی خود جلب نماید. وی گفت: «ما یک دموکراسی پیشرفته در قلب خاورمیانه ایجاد کردیم. ما به یکی از پویاترین اقتصادهای دنیا تبدیل شده‎ایم... اکنون به دنبال در اختیار نهادن تجربیاتمان به حکومت‎ها و مردمان آفریقا هستیم. مأموریت اکواس افزایش صلح و کامیابی از طریق بهره‎برداری از منابع عظیم آفریقاست.» نخست‎وزیر رژیم صهیونیستی ضمن اشاره بر اینکه امروزه اسرائیل و کشورهای اکواس در مراحل پیشرفته‎ای از همکاری بر روی پروژه‌های مشترکی در حوزه کشاورزی، انرژی و آموزش هستند، ابراز امیدواری کرد که «دو توافقنامه مهم که روابطمان را عمیق‏تر خواهد ساخت به پیش ببریم. اسرائیل در حال گشودن دو هیئت نمایندگی تجاری در غرب و شرق آفریقاست تا به نحو بارزی تجارت میان کشورهایمان را افزایش دهد. ما اواخر امسال نشستی آفریقایی- اسرائیلی در کشور توگو برگزار خواهیم کرد. » نتانیاهو که تلاش داشت با ایجاد روابط دوجانبه بستری برای برخورداری از مزیت عضویت در نهادها و مجامع بین‎المللی کسب کند و نگاه‎ها به اسرائیل را تغییر دهد، از جهان عرب مایه گذاشت که دیرینه‌ترین دشمن آنها اکنون کدورت‎ها را کنار نهاده است، لذا تأکید کرد که «روابط روبه رشد ما باید در مجامع بین‎المللی انعکاس بیابد. اسرائیل می‏بایست یکبار دیگر عضو ناظر در اتحادیه آفریقایی باشد. ... شما می‎بینید که کشورهای بسیاری درحال تغییر نگرششان در رابطه با اسرائیل هستند. و لازم است بگویم درهیچ جای دنیا به اندازه جهان عرب این تغییر چشمگیرتر و وسیع‎تر نیست.... آنها اسرائیل را به چشم متحد خود می‎بینند. »

3- متحدان و دشمنان اسرائیل در آفریقا
«اسرائیل به آفریقا بر می‌گردد». این پیام نتانیاهو در زمانی بود که به کنفرانس منطقه‎ای در لیبریا و در روز یکشنبه دعوت شده بود. وی اولین رهبر یک کشور غیر آفریقایی بود که به نشست جامعه اقتصادی کشورهای آفریقای غربی دعوت شد. نتانیاهو افزود که به تقویت روابط اسرائیل با کشورهای این قاره پرداخته است و این یک اولویت است و نشانه آن تور آفریقای شرقی وی در سال 2016 است اما عموماً به لحاظ تاریخی، آفریقا جایی نبوده که رهبران اسرائیل مورد استقبال گرم قرار گرفته باشند. کشورهای شمال آفریقا به صورت سنتی نزدیک به خاورمیانه هستند و از اکثریت مسلمان عرب برخوردارند. بیزار از اسرائیل و حامی جنبش فلسطینی هستند. بسیاری کشورهای آفریقایی زیر صحرا نیز پیوندهایشان را با اسرائیل به‎دنبال جنگ یوم کیپور در سال 1973 قطع کردند. این جنگ ائتلافی از دولت‌های عربی به رهبری مصر و سوریه بود که علیه اسرائیل جنگیدند تا سرزمین‌هایی را که اسرائیل به سبب جنگ 6 روزه 1967 بدست آورده بود، باز پس گیرند.
اما اسرائیل، در سال‌های اخیر سیاست ایجاد روابط حسنه را با بسیاری از کشورهای آفریقایی که ممکن بود ابتدا دشمن تلقی شوند، دنبال کرده است. در جولای 2016 اسرائیل از یک نقشه جهانی خوشبینانه از روابط خارجی اسرائیل پرده برداشت. تنها 5 کشور به عنوان دشمنان اسرائیل ترسیم شده بودند که هیچ یک از آنها در آفریقا نبود. در مجموع می‌توان متحدان و دشمنان رژیم صهیونیستی در قاره آفریقا را این‎گونه برشمرد:
الف- متحدان اسرائیل در قاره آفریقا
اتیوپی: احتمالا قوی‏ترین متحد اسرائیل در این قاره است. اسرائیل یک جامعه اتیوپیایی 140 هزار نفری در خود داردکه به عنوان «بتا اسرائیل» یا «خانه اسرائیل» شناخته می‎شوند. اتیوپی کشوری مسیحی در شاخ آفریقا، مدت‌ها به دنبال حمایت نظامی اسرائیل برای دفع نظامیان اسلام‎‏گرا در سومالی و اریتره بوده است.
سنگال: یکی از دستاوردهای برجسته حضور اسرائیل در نشست اکواس عادی سازی روابط با سنگال بود. روابط دو کشور پس از حمایت سنگال از قطعنامه دسامبر 2016 شورای امنیت علیه شهرک‌سازی‌های اسرائیل گسیخته شد. اسرائیل سفیر خود را از سنگال فراخواند و برنامه‎های امدادی به سنگال را پیرو این تصمیم قطع کرد. اما به دنبال ملاقات با «ماکی سال» رئیس‎جمهور سنگال، نتانیاهو اعلام کرد سفیر خود را به داکار برمی‏گرداند و سنگال از کاندیداتوری اسرائیل برای عضویت ناظر در اتحادیه آفریقایی حمایت می‏کند.
کنیا: این کشور نیرومند در شرق آفریقا یکی از توقف‎گاه‌های نتانیاهو در تور آفریقای شرقی وی در سال 2016 بود. پس از قطع روابط دو طرف به دنبال جنگ یوم کیپور، اسرائیل و کنیا روابط خود را در سال 1988 بازسازی کردند. کنیا به دنبال خرید سلاح از اسرائیل برای مبارزه با جهادی‎های الشباب بوده است.
ب- دشمنان اسرئیل در قاره آفریقا:
موریتانی: این کشور آفریقای شمالی به دنبال جنگ 6 روزه سال 1967، علیه اسرائیل اعلام جنگ کرد؛ اما این حرکت به عنوان بیانیه‎ای نمادین از سوی موریتانی با هدف ورود به اتحادیه عرب دیده شد و این کشور هرگز مبادرت به اقدامی تهاجمی علیه اسرائیل نکرد. برای مدتی موریتانی یکی از سه کشور اتحادیه عرب بود که اسرائیل را به رسمیت شناخت و در سال 1999 سفرای خود را رد و بدل کردند. اما در سال 2009 موریتانی از اسرائیل خواست سفارتش را ببندد و همه دیپلمات‎های خود را ظرف 48 ساعت خارج سازد. این تصمیم در پاسخ به بمباران غزه از سوی اسرائیل بود و در سال 2010 موریتانی به صورت رسمی روابط دیپلماتیک خود را با اسرائیل قطع کرد.
مراکش: این کشور تعداد اندکی سرباز به مصر و سوریه برای مبارزه علیه اسرائیل در جنگ یوم کیپور فرستاد. اما روابط در دهه‏های اخیر بهبود یافته است: به دنبال الگوگیری از اسرائیل، حسن دوم پادشاه مراکش از شیمون پرز نخست وزیر اسرائیل را برای گفتگو در سال 1986، به کشورش دعوت کرد. او دومین رهبر عرب بود که میزبان یک رهبر اسرائیلی شد. دو کشور همکاری‎های اقتصادی خود را طی سال‌های اخیر افزایش داده‎اند. اما این روابط از نزاع اسرائیلی- فلسطینی آسیب دیده است. نهایتاً عدم حضور پادشاه مراکش در این نشست به خاطر دعوت از نتانیاهو، روابط را تیره‎تر کرد.
سودان: دولتی عربی است که دشمن قسم خورده متحد اصلی اسرائیل یعنی امریکاست. جای تعجب ندارد که این کشور دوست اسرائیل نیست. سودان یکی از 16 کشوری است که شهروندان اسرائیلی را از ورود به خاک خود محروم ساخته است و در جنگ‌های 6 روزه و یوم کیپور حامی ائتلاف عربی بود. اما برخی نشانه‏های امیدبخش برای روابط دوجانبه وجود دارد؛ بر اساس گزارشات اسرائیل در تلاش برای جلب حمایت غرب از سودان پس از قطع روابطش با ایران- دشمن قسم خورده اسرائیل- است.   
4- دستاوردها و پیامدهای این نشست برای اسرائیل

الف- دستاوردها
حضور بنیامین نتانیاهو واجد مجموعه‌ای از دستاوردها برای رژیم اسرائیل بوده است. شاید بتوان مهم‎ترین دستاورد این حضور را این گونه برشمرد:
یکی از دستاوردهای برجسته حضور اسرائیل در نشست اکواس عادی‌سازی روابط با سنگال بود. روابط دو کشور پس از حمایت سنگال از قطعنامه دسامبر 2016 شورای امنیت علیه شهرک‌سازی‌های اسرائیل، از هم گسیخته شد. اسرائیل سفیر خود را از سنگال فراخواند و برنامه‎های امدادی به سنگال را پیرو این تصمیم قطع کرد. اما به دنبال ملاقات با «ماکی سال» رئیس‎جمهور سنگال در این نشست، نتانیاهو اعلام کرد سفیر خود را به داکار برمی‏گرداند و سنگال از کاندیداتوری اسرائیل برای عضویت ناظر در اتحادیه آفریقایی حمایت می‏کند.
پیش از سفر نتانیاهو به لیبریا، وی گفت که هدف از این سفر کسب حمایت آفریقا برای اسرائیل است که روزی در آراء شورای امنیت علیه شهرک‌سازی‌ها و مذاکرات صلح با فلسطینی‌ها بکار می‎آید.
فراهم ساختن زمینه‎های بازگشت اسرائیل به آفریقا و استفاده از ظرفیت‎ها و منابع این قاره تا حدی با حضور نتانیاهو در این نشست میسر شد. دعوت از نتانیاهو برای نشست اکتبر ماه امسال رهبران کشورهای آفریقایی در توگو و ملاقات احتمالی با رهبران 25 کشور آفریقایی نشان از آن دارد که نتانیاهو در نشست لیبریا موفق عمل کرده و به اهداف خود نزدیک شده است.
نتانیاهو روز قبل از سفر به لیبریا برای حضور و سخنرانی در این نشست، به خبرنگاران گفت: «هدف از این سفر خاتمه دادن به حمایت‌های این کشورها از فلسطین است، این بلوک غول پیکر متشکل از 54 کشور آفریقایی است که در اساس به صورت اتوماتیک علیه اسرائیل در سازمان ملل و نهادهای بین‎المللی هستند.

ب-پیامدها
اما در کنار این دستاوردها، حضور نتانیاهو در این نشست پیامدهایی نیز داشت، از جمله:
عدم حضور رهبران مراکش و نیجریه در این نشست به سبب دعوت از نتانیاهو، یک مانع جدی در مسیر تلاش‎های اسرائیل برای رخنه در غرب آفریقا تلقی می‎شود.
مسئله عدم حضور رهبران مراکش و نیجریه در نشست اکواس، در مرتبه بعدی ممکن است به ایجاد دودستگی در این سازمان منجر شود.
در حوزه فلسطین پیامد این حضور و سیاست‌ها و توافقات احتمالی مشترک بعدی، می‎تواند دور ساختن این کشورها در حمایت از مسئله فلسطین در مجامع بین‎المللی باشد.
با توجه به اینکه برخی از کشورهای غرب آفریقا با مسائل تروریسم و امنیت داخلی مواجه‎اند، و نیز با توجه به احتمال انعقاد قراردادهای تسلیحاتی میان اسرائیل و این کشورها و حتی جریان‎های تروریستی، می‎توان انتظار بی‎ثباتی و ناامنی بیشتر در این منطقه را داشت.
5- نتیجه ‏گیری
به نظر می‏رسد حضور اسرائیل در غرب آفریقا، یک خواست و تمایل دوجانبه است. از یک سو با توجه به محوریت اقتصاد در اکواس و آگاهی این کشورها از ظرفیت و توان اقتصادی رژیم صهیونیستی، تمایلی جدی برای استفاده از ظرفیت‎های اسرائیل وجود دارد، از سوی دیگر این رژیم نیز با توجه به نگرانی از بروز رویکردی سنگال گونه در مجامعی مثل شورای امنیت و نیز منافع اقتصادی که از سرزمین بکر آفریقا نصیبش می‎شود، تمایل به حضور پررنگ در این منطقه دارد.


دانشجوی دکتری مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز

منابع:


  • Akway, Ismail, West African Leaders, Israel PM in Liberia for ECOWAS Summit, 04/06/2017, at: http://www.africanews.com/2017/06/04/west-african-leaders-israeli-pm-in-liberia-for-ecowas-summit-photos/
  • Enumah, Alex, West Africa: Onyeama denies Nigeria’s absence at ECOWAS Summit Regional Body Agrees to admit Morocco, 06/06/2017, at: http://allafrica.com/stories/201706060577.html
  • Gaffev, Conor, who are Israel’s Allies-and Enemies-in Africa?, 05/06/2017 at: http://www.newsweek.com/benjamin-netanyahu-israel-enemies-and-allies-africa-620733
  • PM Netanyahu addresses ECOWAS Africa-Israel Summit, 04/06/2017, at: http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/2017/Pages/PM-Netanyahu-addresses-ECOWAS-Africa-Israel-Summit-4-June-2017.aspx
Salau, Abdullateef, Nigeria absent as Israeli PM attends ECOWAS Summit, 05/06/2017, at: https://www.dailytrust.com.ng/news/general/nigeria-absent-as-israeli-pm-attends-ecowas-summit/200508.html
  • عطیف، فرانک، آشنایی با جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS)، 15/11/1389، در:
  • http://hamshahrionline.ir/details/125043

نام:
ایمیل:
* نظر: