آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۵۳۱۲
تاریخ انتشار: ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۲:۱۵
سلمان رضوی*


چکیده
در گزارش حاضر در ابتدا به تفاوت‌های سند سیاسی جدید حماس با منشور حماس با عنوان "عقب‌نشینی‌های حماس" پرداخته می‌شود و سپس به واکنش‌های صورت گرفته به انتشار سند سیاسی به صورت دسته بندی شده اشاره می‌شود. این واکنش‌ها در قالب سه عنوان "توجیه‌گرایان"، "منتقدان" و "مخالفان" ذکر شده است و سرانجام در نتیجه‌گیری بار دیگر به سوال، فرضیه و نتایج بدست آمده پرداخته می‌شود.

مقدمه
انتشار سند سیاسی 42 بندی حماس پس از 30 سال از انتشار منشور این جنبش در سال 1988، با واکنش‌های گوناگونی مواجه شده است. واکنش‌هایی که عمدتا معطوف به افتراقات این سند با منشور برمی‌گردد. در گزارش زیر تلاش می‌شود به این سوالات پاسخ داده شود: 1- آیا تفاوت‌های موجود در این دو سند را می‌توان به حساب عقب‌نشینی حماس گذاشت؟ 2- چه واکنش‌هایی به این سند صورت گرفته است؟ پاسخ احتمالی این است که حماس در پی تحولات 30 سال گذشته و به ویژه وقایع یک دهه اخیر، نیاز به انطباق بیشتری با تحولات و وقایع فراروی خود احساس کرده است، در نتیجه سند جدید پاسخی به این نیازهای حادث شده می‌باشد.

الف- عقب‌نشینی‌های احتمالی
منشور حماس با 36 ماده که در آن از 41 آیه قرآن بهره گرفته شده، در سال 1988 منتشر شده است.(1) اگر سند سیاسی جدید حماس را الحاقیه‌ای بر منشور 36 ماده‌ای به حساب آوریم در آن صورت بسیاری از تناقضات حل خواهد شد. در سند سیاسی جدید نامی از اخوان المسلمین نیست. در حالی که در ماده دوم منشور حماس یکی از شاخه‌های اخوان شمرده شده است. در سند سیاسی جدید علاوه بر اینکه بر فلسطین از نهر تا بحر تاکید شده اما به آزادی اراضی اشغالی 1967 به صورت مرحله‌ای نیز اشاره شده است. این قید با انتقادات متعددی روبرو گردیده است. تفاوت دیگر به مساله یهود و صهیونیسم و افتراقی است که میان آنان در سند سیاسی جدید بدان اشاره شده است. نرم‌تر شدن مواضع در مسایلی چون ساف، مذاکرات، نگاه به سازمان‌ها و کشورهای فرامنطقه‌ای از دیگر موارد قابل توجه می‌باشد.
اگر به این سوال پاسخ دهیم که چرا حماس در سند جدید نرمش‌هایی از خود نشان داده است می‌توان به این موارد اشاره کرد: 1- حماس در آستانه 10 سالگی مدیریت نوار غزه، با مشکلات معیشتی و مدیریتی جدی ناشی از محاصره نوار غزه توسط رژیم صهیونیستی برای حدود 2 میلیون نفر فلسطینی ساکن این منطقه مواجه است. پس در پی گشایش‌هایی در این رابطه است. 2- اختلافات فلسطینی- فلسطینی و ناکام بودن مذاکرات آشتی ملی به موازات فشارهای اقتصادی تشکیلات خودگردان با هدف تسلیم حماس نیز در نرمش این جنبش بی تاثیر نبوده است. 3- افزایش سیطره رژیم اسراییل و تحکیم سیاست‌های توسعه‌طلبانه‌اش در پی بحران‌های منطقه‌ای و جایگزینی ترامپ به جای اوباما در آمریکا که همراهی بیشتری با رژیم صهیونیستی دارد قابل اشاره است. 4- از دیگر دلایل، تجربه ناکام و کوتاه مدت حکومت اخوان المسلمین به رهبری محمد مرسی در مصر است که تحولات تونس و سپس لیبی این ناکامی‌ها را تکمیل کرد. 5- ورود ناشیانه اعضای حماس در صف مقابل نظام بشار اسد در سوریه و همراهی با معارضان نیز، افزایش فاصله این جنبش با محور مقاومت را در پی داشت. 6- استقرار دفتر سیاسی حماس در قطر و افزایش تعامل با دولت ترکیه، طبیعتا موجبات غلظت بعد سازشی حماس را در پی خواهد داشت.

ب- تحلیل واکنش‌ها
واکنش‌های متفاوتی از همراهی تا مخالفت نسبت به سند سیاسی حماس ابراز شده است، که می‌توان در سه دسته توجیه گرایان، منتقدان و مخالفان دسته بندی کرد:
1- توجیه‌گرایان یا واقع‌گرایان: این دسته از تحلیلگران و صاحب نظران در پی واقعی نشان دادن و توجیه تغییرات موجود در سند سیاسی حماس بوده‌اند. به زعم اینان باید با زبان مدرن و جدید با تحولات عربی و جهان تعامل کرد. حماس به دنبال تطبیق خود با شرایط جدید منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است و از همین رو مساله یهود را از صهیونیسم جدا کرد و راهکارهای دیگری را (مسالمت‌آمیز) در کنار راه حل نظامی پذیرفته است. عدم اشاره به اخوان نیز در همین چارچوب توجیه می‌شود. به بیان دیگر، در این سند شاهد تقدم بعد سیاسی بر بعد دینی هستیم. علاوه بر اعضای حماس، جنبش فتح و تشکیلات خودگردان و تعدادی از صاحب‌نظران در این دسته جای می‌گیرند.

2- منتقدان: ایران، حزب الله، جنبش جهاد اسلامی فلسطین و بسیاری از گروه‌های مقاومتی اسلامگرا در این قسمت جای می‌گیرند. به تعبیر منتقدان این سند نوعی عقب‌نشینی و امتیازدهی است و یادآور اقدامات ساف و جنبش فتح است. چرا که ساف در ابتدا و در سال 1974 بندهای دهگانه‌ای را اعلام کرد که بر پذیرش کشور فلسطین در هر منطقه‌ای از این سرزمین که آزاد می‌شد دلالت داشت. سپس قطعنامه‌های 242 و 338 را پذیرفت و در سال 1988 سند استقلال فلسطین، سندی که استقلال و تشکیل کشور خیالی فلسطین را اعلام کرد قبول نمود. سند استقلال بعدها به مذاکرات اسلو، مخالفت با گروه‌های مقاومت یا به تعبیر آنان خشونت و تروریسم، شناسایی رژیم صهیونیستی و مذاکره با هدف رسیدن به فرمولی برای بازگشت آوارگان فلسطینی و سرانجام انکار غیرمستقیم حق آوارگان توسط محمود عباس منجر شد. منتقدان سند سیاسی جدید حماس، با اشاره به تغییر تدریجی مواضع فتح و ساف از مبارزه تا سازش، این سند را قدم اول عقب‌نشینی‌ها و نرمش‌های حماس برشمرده و معتقدند حماس در حال تبدیل شدن به فتح دوم است.

3- مخالفان: اسراییلی‌ها با وجود نرمش‌هایی در سند سیاسی جدید، همچنان به مخالفت خود با حماس ادامه داده و عنوان کردند که هیچ اتفاق جدیدی نیفتاد بلکه حماس برای خروج از فشارهای وارده، دست به تغییراتی ظاهری زده است. نتانیاهو، سند سیاسی جدید را نمایشنامه تحریف خواند و آن را در سطل آشغال انداخت. گیلاد آردن وزیر امنیت عمومی وی نیز این سند را خدعه حماس برای گمراهی افکار عمومی تعبیر نمود. به نظر می‌رسد اسراییلی‌ها در تلاشند تا با اعلام مخالفت کامل، مانع از هر گونه استفاده و بهره‌وری حماس از این سند شوند.

نتیجه‌گیری
انتشار سند سیاسی جدید حماس با حواشی زیادی همراه بوده است. در این گزارش به این سوال پاسخ داده شد که واکنش‌ها به این سند چه بوده و آیا حماس عقب‌نشینی‌هایی داشته است؟ به نظر می‌رسد 10 سال سیطره حماس بر نوار غزه و خیزش‌های عربی و پیامدهای آن طی 7 سال اخیر و به ویژه جنگ داخلی در سوریه که قدرت‌های مسلمان منطقه‌ای را رو در روی هم قرار داده و حتی حماس و دیگر گروه‌های مبارز فلسطینی نیز از پیامدهای آن در امان نبوده‌اند سبب شده است تا حماس برای تطبیق خواسته‌های مورد انتظار از آن با شرایط کنونی دست به انتشار سند سیاسی جدید بزند.
پیشنهاد می‌شود ایران اسلامی و دیگر اعضای جبهه مقاومت، شرایط حماس را درک کرده و به همراهی با این جنبش و به ویژه گردان‌های قسام ادامه دهند تا حماس، همچنان مقتدرانه در خط مقدم مبارزه با رژیم صهیونیستی بماند و به راه خود ادامه دهد.

* کارشناس موسسه تحقیقات و پژوهش علمی سیاسی ندا، دانشجوی دکتری مطالعات آمریکا و مسئول گروه صهیونیسم


پی‌نوشت:
- سلمان رضوی و علی پاشا قاسمی (1391)، تجربه حکومتی حماس، موسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ص‌ص 456-421 .

نام:
ایمیل:
* نظر: