آخرین اخبار
کد خبر: ۳۱۱۹۰۴
تاریخ انتشار: ۱۵ مهر ۱۳۹۳ - ۱۲:۲۷
مقاله/ فصلنامه 26
(مطالعه موردی لبنان)
تاثیر قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران بر سیاست‌های نظامی رژیم صهیونیستی در منطقه خاورمیانه



معصومه رشاد 1

چکیده

پیروزی انقلاب اسلامی، ایران را به کانون اصول‌گرایی اسلامی در سطح جهان اسلام، به‌ ویژه در منطقه حساس خاورمیانه، تبدیل و سبک نوینی از مبارزه با اشغالگران صهیونیست را ارائه کرد که بر اسلام‌گرایی و بازگشت به ارزش‌های ناب اسلامی مبتنی است. در بعد نظامی، رژیم صهیونیستی از سلاح اتمی و همچنین حمایت همه جانبه دولت‌های قدرتمند نظامی جهان به‌ویژه آمریکا برخوردار است. از این‌رو، جمهوری اسلامی ایران برای مقابله با سیاست‌های نظامی و تهدیدات رژیم صهیونیستی در منطقه از قدرت هوشمند بهره می‌گیرد. به گونه‌ای که 1- از توان نظامی حداقلی و عملیات‌های شهادت‌طلبانه حزب‌الله لبنان و گروه‌های مبارز به‌عنوان قدرت سخت و  2- از دیپلماسی عمومی ضد جنگ، تفکر مقاومت، روحیه جهادی، روحیه استکبارستیزی و شعار کمک به مظلومان جهان در جهت مهار ماشین جنگی و سیاست‌های نظامی ‌به ‌عنوان قدرت نرم استفاده می‌نماید. این مقاله به بررسی مؤلفه‌های مؤثر قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران در مهار سیاست‌های نظامی رژیم صهیونیستی پرداخته است.

واژگان کلیدی: قدرت هوشمند، جمهوری اسلامی ایران، لبنان، رژیم صهیونیستی، مؤلفه‌های قدرت نرم و مؤلفه‌های قدرت سخت.

مقدمه

امروزه، کشورهای جهان با بهره­گیری از دانش­ها و فن­آوری­های نوین، تمام امکانات خویش را به ویژه در حوزه­های سایبری، مجازی و رسانه­های گوناگون تجمیع ساخته تا موجبات تقویت قدرت نرم آن‌ها فراهم شود. رویکرد آمریکاییِ قدرت هوشمند و ترکیب موقعیت محورِ جنگ سخت و جنگ نرم در راهبرد آن کشور و اعلام جنگ سایبری پنتاگون، گونه­های موجود و مستندات عینی این جریان فزاینده در عصر جدید می­باشند. در این مسیر جدید، قدرت هوشمند دربرگیرنده ظرفیت‌های گوناگون در فرآیندهای خاص می­باشد و چنان که گفته­ شده است، قدرت هوشمند به معنای کاربرد کارا، مستمر، هم­زمان و هماهنگ شده تمام نقاط قوت یک کشور در بخش خصوصی، دولتی و ظرفیت­های فرهنگی و سیاسی موجود و توسعه آن در مقابل تهدیدات جدید است.

ایران در مصاف با جبهه استکبار در عرصه بین­المللی، رویکرد شایسته­ای را که از سال­های گذشته در این حوزه آغاز نموده، همگام با تحولات نوین بین­المللی ارتقا بخشیده و درصدد بهره‌گیری از آن بوده و هست چرا که در شرایط فعلی، استفاده هوشمندانه از قدرت، یک الزام برای تأمین منافع و اقتدار ملی ایران اسلامی است. در این راستا، فرهنگ ایرانی- اسلامی، بعد دیگری از قدرت جمهوری اسلامی ایران به شمار می­آید. فرهنگ مذهبی جامعه ایران موجب شده است که دین، مرکز ثقل فرهنگ‌سازی و جامعه­پذیری را در ایران شکل دهد، به‌طوری که حتی فرهنگ سیاسی ایران نیز تأثیرپذیری زیادی از دین داشته باشد. مصداق بارز این امر، تأثیر فرهنگ عاشورایی در ساخت اجتماعی و تحولات سیاسی ایران در چند دهه گذشته است.

از آغاز دهه 1980 میلادی و با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، حرکت جهان به سمت دینداری نمود بارزتری یافته است. صحت این گفته در موج اخیر بیداری اسلامی در منطقه و بیداری انسانی در جهان، آشکار است. در چنین شرایطی، معنویت محوریِ فرهنگ ایرانی، اهمیت دوچندان یافته و نقش مهم­تری در ایجاد قدرت هوشمند می­یابد. در حال حاضر، تأثیرگذاری جمهوری اسلامی ایران بر سطوح مختلف نظام بین­الملل به نحوی است که همگان به آن اذعان دارند. در این راستا عامل اصلی که باعث گردید تا آمریکاییان از «خاورمیانه بزرگ» به «خاورمیانه جدید» تغییر جهت دهند، توجه به این نکته است که تحولات جدید منطقه­ای به­ویژه در عراق نشان داد که جمهوری اسلامی ایران علاوه بر دستیابی به سطوح بالایی از تأثیرگذاری بر تحولات منطقه­ای، توانسته است از طریق سرمایه‌گذاری­های گذشته خود در تحولات منطقه­ای، یک «قدرت استراتژیک» (موسوم به جبهه مقاومت) تشکیل دهد که عملاً به­ عنوان مانع اصلی اجرای طرح خاورمیانه بزرگ عمل می‌کند. نقطه محوری این قدرت استراتژیک، تشدید و تقویت «حرکت­های مقاومت اسلامی» است که در این میان، گروه‌های مقاومت به­ عنوان رکن اصلی، سیاست‌های ایران را در راستای تضمین استقلال و امنیت اسرائیل به ­عنوان هدف اصلی طرح خاورمیانه بزرگ تسهیل می‌کنند. در این بین، آنچه برای جمهوری اسلامی ایران در مهار سیاست‌های نظامی رژیم اشغالگر قدس بیشترین نقش را بازی می­کند، حزب­الله لبنان است. با نگاهی اجمالی به تحولات خاورمیانه از بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، شاهد دو بعد اساسی قدرت ایران در لبنان هستیم. هم بعد قدرت سخت و نظامی که مصداق آن، پیروزی‌های حزب­الله در جنگ­های اخیر با ارتش رژیم صهیونیستی است و استفاده از توان نظامی حداقلی و عملیات­های شهادت­طلبانه حزب‌الله لبنان و گروه‌های مبارز به ­عنوان قدرت سخت که مهم­ترین پیامد آن، جنگ 33 روزه لبنان و شکست هیمنه ارتش اسرائیل بود و هم در بعد قدرت نرم آن که مبتنی بر دیپلماسی عمومی ضد جنگ، تفکر مقاومت، روحیه جهادی، روحیه استکبار ستیزی و شعار کمک به مظلومان جهان، تشابهات تاریخی و فرهنگی از جمله فرهنگ شیعی و ... بین دو کشور هستیم؛ این امر منجر به شکل‌گیری قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران در لبنان و به دنبال آن تهدید علیه اسرائیل در کوتاه­ترین نقطه مرزی یعنی جنوب لبنان شد.

در این مقاله ما بر آنیم که مؤلفه­های قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران را که در مهار سیاست‌های نظامی رژیم صهیونیستی مؤثر می­باشند، مورد بررسی قرار دهیم.

الف) چارچوب نظری

در این قسمت به نظریه­های قدرت نرم و قدرت هوشمند و مؤلفه­هایی که در راستای موضوع پژوهش می­باشند، می­پردازیم. «جوزف نای» مهم­ترین نظریه­پرداز در این زمینه است که عقیده دارد موفقیت در این جهان دگرگون شده، به فهمی عمیق از ماهیت قدرت، نقش قدرت نرم و اجرای یک توازن بهتر از قدرت سخت و نرم (چماق و هویج) در سیاست خارجی وابسته خواهد بود. از نظر وی، نظریه قدرت هوشمند، نه صرفاً قدرت نرم و نه صرفاً قدرت سخت است بلکه هر دوی آن‌ها را شامل می‌شود. قدرت هوشمند به این امر می‌پردازد که در فضای جدید جهانی و عصر تصویرسازی و با توجه به امکانات جدید به وجود آمده و چالش­ها و تهدیدهای پیش ­رو چگونه می‌توان تصویری با هیبت و هیمنه و جذاب از خود ارائه نمود تا با استفاده از آن در رفتارهای کنشگران مورد نظر در این فضا تغییراتی مطلوب ایجاد کرده و زمینه برای تعامل سازنده و پویا فراهم گردد. جوزف نای در کتاب «قدرت نرم» قدرت هوشمند را این طور تصویر می­کند: «این قدرت نه نرم است و نه سخت بلکه هر دوی آن‌ها را در برمی‌گیرد» (نای، 1387: 36). جی ویلسون، در مقاله­اش «قدرت سخت، قدرت نرم، قدرت هوشمند»، قدرت هوشمند را این­گونه توصیف می­کند. «قدرت هوشمند، ظرفیتی است که یک بازیگر، عناصر قدرت سخت و نرم را چنان ترکیب می­نماید که به­طور چندجانبه موجب پیشبرد مؤثر و کارآمد اهداف بازیگر شود. پیشبرد قدرت هوشمند برای امنیت ملی یک ضرورت است و بر اساس تغییرات ساختاری بلندمدت بین­المللی و شکست­های کوتاه مدت کنونی تنظیم می­شود». (ویلسون، 1390: 79)

کارایی هر منبع قدرت در وهله نخست به شرایط زمانی و مکانی بستگی دارد و در گام دوم به درک این امر که منابع قدرت، در طول زمان چه تغییری می­کند. از این­رو، درک مؤلفه­های قدرت هوشمند از ملزومات قدرت سیاست جهانی است. با چنین رویکردی، یکی از مفاهیمی که به­ عنوان مکمل قدرت نرم مطرح شده است، قدرت هوشمند می‌باشد. کاربرد قدرت نرم در عمل نشان داده که بهترین انتخاب یک کشور، سیاستی است که ترکیبی از قدرت نرم و سخت باشد تا به همراه اعمال زور، اقناع نیز استفاده شود. از این­رو، قدرت هوشمند، پاسخی به ناکارآمدی قدرت سخت و محدودیت‌های قدرت نرم است. توان ترکیبی قدرت هوشمند مستلزم انعطاف در ماهیت قدرت است. البته افزایش کیفی توان ذهنی بازیگران، مهم­ترین عامل تعیین­کننده در این فرایند به حساب می­آید. بنابراین ذهن خلاق و پردازشگر، مهم­ترین و اساسی‌ترین کانون در تبیین قدرت هوشمند می­باشد.

مفهوم قدرت هوشمند را اولین بار، سوزان ناسل به معنای ترکیب هدفمند و خردمندانه قدرت سخت و نرم در مقابله با تهدیدات به کار برد. وی معتقد بود: «منابع اجباری و اقناعی شامل توانایی‌ها و برتری­های نظامی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیک باید در یک جهت هماهنگ شوند تا برآیند آن، تداوم برتری یک کشور را تضمین کند.» (Barnet, 2005:90)

از نظر مرکز مطالعات استراتژیک و بین­المللی، قدرت هوشمند به معنای توسعه راهبرد منسجم، پایگاه منابع و در واقع جعبه ابزاری برای دستیابی به اهداف است که هم شامل قدرت نرم و هم قدرت سخت می­باشد. بدین ترتیب قدرت هوشمند، تحولی شهودی در موضوع قدرت است که مخاطبان اصلی آن را دولت­ها، نخبگان سیاسی، گروه­های ذی­نفوذ و نهادهای حکومتی تشکیل می‌دهند. (ضیایی پرور، 1383: 70) بارنس با همین رویکرد، واژه «قدرت مرکب» را به کار می­برد که در فضای پیچیده اجتماعی و بین­المللی از کارآمدی بیشتری برخوردار است، چرا که معتقد است، تأثیرگذاری فقط در شرایطی اعمال می‌شود که یک بازیگر از ابزار و نشانه­های مختلف برای اعمال نفوذ بهره می­گیرد. از این­رو قدرت هوشمند، شکل جدیدی از سازماندهی قدرت است که مبتنی بر مشارکت، انعطاف­پذیری و الگوهای متقاعدسازی جامعه باشد.(عاملی، 1389: 40). قدرت هوشمند در این چارچوب، به معنای توسعه یک راهبرد عمل‌گرایانه مبتنی بر منابع و ابزارهای مناسب برای تحقق اهداف در قرن جدید است. ضمن اینکه قدرت نظامی را تولید می­کند؛ بر ائتلاف همکاری و کارکرد نهادها در تمام سطوح برای افزایش نفوذ و نهادینه کردن مشروعیت در سطح جهانی نیز توجه دارد بر این اساس، شاخص‌های کارکردی را که موجب می‌شود تا قدرت هوشمند در فضای جدید، کارآمدی و اثرگذاری مطلوب را نسبت به دیگر اشکال قدرت داشته باشد می‌توان این گونه بر شمرد: سازوکارهای رسانه‌ای، مدیریت افکار عمومی، ایجاد تصویر مطلوب، اندیشه حکمرانی موفق، مشارکت و همگرایی، افزایش قابلیت‌های اقتصادی و استراتژیک.(ارسلان قربانی شیخ نشین و همکاران، 141:1390-147).

ب) مؤلفه‌های قدرت هوشمند

1- هوشیاری نسبت به محیط: توانایی درک محیط در حال تغییر و سرمایه‌گذاری بر روندهای موجود در آن (نای، 2006)، هدفی که می‌خواهیم بر آن اعمال قدرت کنیم (ویلسون، 2008)، خودشناسی و درک اهداف و ظرفیت‌های خود. (ویلسون، 2008)، زمینه منطقه‌ای یا جهانی وسیع‌تر که در آن اقدام صورت گیرد (ویلسون، 2008)، ابزارهای مورد استفاده و نیز چگونگی زمان کاربرد آن‌ها به شکل جداگانه یا همراه با هم (ویلسون 2008)، مسیریابی از وضع موجود تا رسیدن به وضع مطلوب همراه با پیش‌بینی تغییرات محیطی، درون سیستمی، هدف و... سرعت واکنش با توجه به‌ سرعت تغییرات محیط و وابستگی راهبردهای اتخاذ شده به زمان، انعطاف‌پذیری، توان ایجاد تغییرات درون سیستمی متناسب با تحول شرایط بیرونی برای ایجاد کارآیی مناسب برای دسترسی به اهداف و شرایط مطلوب، تناسب اهداف و سرمایه‌های قدرت، ترکیب مناسب سرمایه‌های قدرت و...(رمضانی، 11:1388).

2- قدرت نرم برای ایجاد همکاری: قدرت نرم از روش متفاوتی (نه نیرو، نه پول) برای همکاری استفاده می‌کند و آن جذابیت ارزش‌های مشترک و درستی و تکلیف ما برای همکاری در دستیابی به آن ارزش می‌باشد.(نای،45:1387) مزیت این نوع قدرت نفوذ آن است که با قانع کردن دیگران به «دوست داشتن آنچه ما دوست داریم» هزینه‌های لازم را برای قدرتمند باقی‌ماندن کاهش می‌دهد... قدرت نرم، یک نوع چرخش جامعه به سمت خواست نظام قدرت است... تفاوت قدرت سخت با قدرت نرم در آشکار بودن، محسوس بودن، تخریب فیزیکی و احساس ترس نسبت به صاحبان قدرت است که در قالب قدرت نظامی با استفاده از زور و تسلیحات نظامی یا حضور استعماری تحقق پیدا می‌کند.(عاملی، 1389 : 28) قدرت نرم نسبت به قدرت سخت، هزینه‌های کمتر و اثرگذاری قوی‌تری دارد. در قدرت سخت، پیشبرد و دستیابی به اهداف با نوعی جبر و خشکی مواجه است که عمدتاً نارضایتی‌های عمومی ملت‌ها و جامعه جهانی بخصوص ملت‌های درگیر جنگ را در پی دارد ولی در قدرت نرم این گونه نیست و ملت‌ها دانسته یا نادانسته، تحت سلطه‌قدرت‌های جهانی درمی‌آیند و قدرت‌های برتر در یک فرآیند آموزشی- فرهنگی- فکری سعی می‌کنند تا ایده و فکر و علائق دیگر ملت‌ها را با خود همسو کنند و در قدرت نرم در واقع نوعی خط دهی به افکار عمومی جامعه‌جهانی و ملت‌های دربرگیرنده‌ آن صورت می‌گیرد.(رمضانی، 12:1388) بنابراین قدرت هوشمند با توجه به تعاریف ارائه شده، ترکیبی از قدرت نرم و قدرت سخت است که هر دو را با هم به کار می‌برد. نه قدرت نرم صرف است و نه فقط قدرت سخت.

ب- مؤلفه­های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

قدرت نرم یکی از اصلی­ترین شاخص­های سیاست خارجی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران محسوب می­شود. به‌طور کلی، نظام‌های سیاسی انقلابی همواره از شاخص­های قدرت نرم برای ارتقای موقعیت‌منطقه­ای و بین‌المللی خود بهره می‌گیرند. کاربرد قدرت نرم در سیاست­ خارجی جمهوری اسلامی ایران با شاخص­های مربوط به صدور انقلاب پیوند یافته است. صدور انقلاب، منجر به تقویت هویت مقاومت در کشورهایی می‌شود که دارای نظام­های سیاسی محافظه­کار و غرب­گرا هستند. هویت مشروعیت­بخش در ارتباط با کشورهایی مورد استفاده قرار می­گیرد که در آن‌ها زمینه­های لازم برای همکاری سازمان‌یافته جامعه و گروه­های انقلابی فراهم می­شود. به همین دلیل است که می­توان سیاست خارجی ایران را انعکاس همکاری­های چندجانبه با بازیگران فروملی، فراملی و دولتی دانست. نشانه چنین مواردی را می­توان در ارتباط با لبنان مورد ملاحظه قرار دارد. حزب­الله لبنان، نماد بارزی از هویت مشروعیت­بخش است. در این شرایط، جلوه­های همکاری و مشارکت چندجانبه بین ساختار سیاسی لبنان، جمهوری اسلامی ایران و حزب­الله تسهیل می‌شود و هویت مشروعیت­بخش به سرمایه اجتماعی و اعتماد تبدیل می­شود. از این رو همکاری‌های سیاست خارجی ایران که به مشارکت با گروه­های هویتی منجر گردیده است، زمینه افزایش نفوذ سیاسی، اعتبار اجتماعی و تأثیرگذاری منطقه­ای را فراهم آورده است. (حجازی، 1387: 10)

مؤلفه­ های قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در سه گروه مؤلفه­های فرهنگی، مؤلفه‌های سیاسی و مؤلفه­ های دیپلماسی قابل بررسی و تبیین می­باشد.

1- مؤلفه­ های فرهنگی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

مؤلفه­های فرهنگی عبارتند از: دین اسلام، زبان فارسی، عدالت، دادگری و برابری و بیدادستیزی در مجامع بین‌المللی و روابط فرهنگی و تاریخی. (حجازی، 1387: 15) جمهوری اسلامی با هدف نشر و گسترش اندیشه و پیام اسلام، استقلال فرهنگ، تکامل روحی و اخلاقی و تحقق کامل فرهنگ اسلامی، در عین اهتمام به درک مقتضیات زمان، اولویت خود را روی برنامه‌ریزی و اصلاح فرهنگ جامعه و نهادینه کردن آن مطابق با نیازهای توسعه در جامعه دینی قرار داده و سیاست فرهنگی برگرفته از جهان‌بینی و انسان­شناسی اسلامی بر اساس احترام به کرامت انسانی، سرنوشت معنوی بشر، خیرخواهی، کمال‌جویی، آرمان‌طلبی و استقلال گرایی را محور فعالیت‌های خود قرار داد.(افتخار زاده، 1377: 5)

در زمره ابعاد و مؤلفه­ های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه­ای، می­توان به مواردی از جمله بازسازی تمدن اسلامی، ارتقای بیداری اسلامی، احیای هویت جهان اسلام، محوریت ثبات منطقه­ای و جهانی کردن مبارزه با رژیم صهیونیستی اشاره نمود.

انقلاب اسلامی ایران با اعطای خودباوری فرهنگی به ملت­های مسلمان و بهره­گیری از فناوری­های نوین ارتباطی برای انتقال پیام نواندیشی دینی در جهان اسلام، توانست رویکرد تمدنی خود را به منصه ظهور برساند. همچنین از رهگذر احیای ارزش­هایی چون عدالت محوری و عدالت گستری، توسعه و تعالی همه­جانبه و درون­زا، توسعه عدالت محور، کرامت انسانی و آزادی­های مشروع صلح‌طلبی، عزت نفس، استقلال‌گرایی، توسعه اخلاق و دین‌مداری، موجب شکوفایی و بالندگی مجدد تمدن اسلامی گردیده و توانست جبهه ایدئولوژیکی واحدی را تشکیل دهد و رژیم صهیونیستی و غرب را وادار به دست کشیدن از ادعای جهان شمولی خود سازد. (شعاعی، 1374: 52)

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، به لحاظ موقعیت استراتژیک لبنان، کثرت شیعیان در آن کشور و به دلیل روابط تاریخی و فرهنگی دیرینه بین دو کشور، لبنان از جمله کشورهایی بود که بیشترین تأثیر را از انقلاب اسلامی گرفت و با تلاش­های امام موسی صدر و همچنین فعالیت‌های انجام شده بعد از انقلاب اسلامی ایران، از نظر فرهنگی دچار تغییرات محسوسی در جهت گسترش فرهنگ اسلامی شده است. اگرچه در دوره‌ای بیروت، غرق در مسائل غیر اسلامی بود و حتی به علت وضعیت خاص در آن دوره به عروس خاورمیانه شهرت داشت، لیکن امروزه با تلاش­های شیعیان مرتبط با ایران، چهره‌ای متفاوت پیدا کرده و جلوه مذهبی و اسلامی این شهر رشد قابل ملاحظه‌ای داشته است. مساجد رونق گرفته‌اند، دختران محجبه و اکثر جوانان با چهره‌های حزب‌اللهی در شهر تردد می‌نمایند، صندوق قرض­الحسنه مراکز امداد امام خمینی و مراکز فرهنگی اجتماعی در همه جا پراکنده شده است، نماز جمعه نه­ تنها در بیروت بلکه در دیگر شهرهای لبنان هم اقامه می­شود، حوزه­های علمیه در نقاط مختلف لبنان مشغول خدمات‌رسانی بوده و این‌ها عمدتاً مدیون زحمات امام موسی صدر و حمایت­های مادی و معنوی جمهوری اسلامی ایران می­باشد. به‌طور کل، احکام اسلامی در نقاطی که شیعیان حضور دارند رعایت شده و بعضاً در رعایت آن الزاماتی هم وجود دارد. (بیگی، 1389: 237-234)

2- مؤلفه­های سیاسی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

مؤلفه­های سیاسی عبارتند از: تأثیر انقلاب اسلامی در سطح خرد، تأثیر انقلاب اسلامی در سطح کلان، موقعیت استراتژیک ایران، ارتباط منطقه­ای و بین­المللی. (دهشیری، 1388: 55) شکل­گیری انقلاب اسلامی ایران بر مبنای ارزش­های اسلامی و مذهبی، موج جدید بیداری اسلامی را با محتوای جدید و اثرگذار در عرصه حکومت‌­داری ایجاد کرد و به چند قرن خمودگی تمدن اسلامی پایان داد. از این­رو، با توجه به فرهنگی بودن انقلاب ایران، می­توان مدعی شد که انقلاب اسلامی، مولود قدرت نرم و مبتنی بر قدرت نرم است. واضح است این رویکرد در سطوح سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، انعکاس خواهد یافت و تعیین­کننده سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران در سطوح خرد و کلان خواهد بود.

انقلاب اسلامی از یک سو دارای نگاه و بینش جهانی است و همه جهان را مخاطب قرار می‌دهد و از سوی دیگر، ارزش­ها و آرمان­هایش منطبق بر فطرت آدمی است. از این­رو، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در کنار پیگیری منافع ملی، اهداف بزرگ­تر و جهانی­تری را دنبال می­کند که از آن جمله می­توان به نفی ظلم و حمایت از مظلوم، برقراری روابط دوستانه و مسالمت‌آمیز، دعوت به اسلام، ایجاد زمینه وحدت بین شیعه و سنی، تلاش در جهت ایجاد همبستگی میان امت اسلامی، بیداری ملت­های مسلمان جهان، تلاش برای جهانی کردن مبارزه با رژیم صهیونیستی، تلاش برای عدالت محور شدن سازمان‌های بین­المللی و.... اشاره کرد. در نتیجه، چنین ویژگی­ها و چنین رسالت­هایی، سهم بسیار زیادی در افزایش قدرت نرم ایران در میان ملت‌های آزاده جهان داشته است. (کبریایی زاده، 1390: 4)

در ادامه به مهمترین تأثیر مؤلفه­های سیاسی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در لبنان اشاره می‌شود. در زمان پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، لبنان در جنگ داخلی شعله­ور بود. اما دولت ایران، روابط خود را با این کشور بر اساس دفاع از استقرار صلح و ثبات در لبنان و حمایت از تمامیت ارضی آن در مقابل رژیم صهیونیستی ادامه داد. علاوه بر پیوندهای تاریخی خصوصاً بین علمای دینی دو کشور، همسایگی با رژیم صهیونیستی، پذیرش آوارگان فلسطینی و قرار گرفتن در معرض مداوم حملات نظامی اسرائیل، وجود حزب­الله لبنان به­عنوان یک جریان اسلامی شیعی مقاوم و همسویی آن با سیاست‌ها و اهداف انقلاب اسلامی در منطقه، موجب افزایش اهمیت لبنان در سیاست خارجی ایران شد. از این رو در پی پایان جنگ داخلی لبنان و امضا توافقنامه طائف و همچنین پایان جنگ عراق علیه ایران، روابط رسمی ایران و لبنان رو به پیشرفت نهاده و به‌ویژه از سال 2008 با تثبیت اوضاع سیاسی در لبنان، روابط اقتصادی نیز رو به شکوفایی نهاد.

در راستای تقویت و گسترش روابط اقتصادی میان جمهوری اسلامی ایران و لبنان، تاکنون شش دوره کمیسیون مشترک اقتصادی برگزار شده و از سال 1376 تا 1388، بالغ بر 30 سند همکاری در بخش­های مختلف میان دو کشور امضا شده است (سایت سفارت ایران در لبنان، 1392)

تأثیر نفوذ ایران در لبنان را بدون پرداختن به دو موضوع «شخصیت والای سیاسی مذهبی و کاریزماتیک امام موسی صدر و فعالیت­های سیاسی و فرهنگی وی» و «جنبش حزب ا...» که از گروه­های ذی‌نفوذ و تأثیرگذار در لبنان می­باشد، نمی‌توان دنبال کرد. (بیگی، 1389: 260) هنگامی که دکتر چمران، رهبری شاخه نظامی امل را به دست گرفت، با همیاری امام موسی صدر به آموزش نظامی و تربیت سیاسی جوانان شیعه پرداخت. (قوچانی، 1385: 5-8) جمهوری اسلامی ایران همواره تجاوزات رژیم صهیونیستی و حضور مداخله گرانه قدرت‌های غربی را در خاک لبنان محکوم می­کرد و خواستار ایجاد نظامی در آن کشور بود که تأمین کننده حقوق حقه اکثر مردم این کشور باشد، که عمدتاً مسلمان و به­ویژه شیعه بودند. در همین زمینه، ایران کمک‌های گسترده­ای به مردم لبنان ارائه کرد که عبارت­اند از: ایجاد بیمارستان، درمانگاه، داروخانه، مراکز بهداشت، مرکز فرهنگی و آموزشی، فروشگاه­های تعاونی، شبکه­های آبرسانی و تحت پوشش قرار دادن خانواده­های شهدا و مستضعفان. در زمان جنگ تحمیلی، دولت لبنان، از رژیم بعث عراق علیه جمهوری اسلامی ایران حمایت کرد. این در حالی بود که گروه­های لبنانی که پایگاه‌های گسترده مردمی حتی در بین مسیحیان و اهل تسنن و به­ویژه شیعیان داشتند، عراق را به علت تجاوز به خاک ایران محکوم کرده و هیچ­گاه حمایت خویش را از جمهوری اسلامی پنهان نکردند.

جمهوری اسلامی ایران پس از توافق طائف به‌طور گسترده­ای روابط خود را با دولت فعلی توسعه داده است. در این­باره، دو طرف تمایل خود را به گسترش مناسبات در زمینه­های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بیان کرده­اند. موضع گیری این کشور در سازمان‌های بین­المللی نسبت به ایران، تابع ملاحظاتی از جمله روابط استراتژیک سوریه با ایران و همچنین عدم تحریک گروه­های متعدد و متنفذ طرفدار انقلاب اسلامی در لبنان است. در مقابل، ایران همواره از لبنان، حمایت و اشغال جنوب آن کشور توسط رژیم صهیونیستی را محکوم کرده است. گفتنی است که نزدیکی روابط سوریه با ایران این امکان را برای ایران به وجود آورده است تا نقش مهمی در صحنه لبنان ایفا کند. (مرکز الاستشارات و البحوث، 1388: 71-73)

3- مؤلفه­های دیپلماتیک قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

یکی از عناصر اصلی قدرت نرم جمهوری اسلامی، همکاری با بازیگران غیردولتی و فضاهای اطلاعاتی و مجازی است که جامعه مدنی جهانی را تشکیل می­دهند. در جهان متغیر و متحول کنونی، کشورها معمولاً در چارچوب گفتمان بین­المللی نوین رفتار کرده و منافع ملی خود را منطبق با آن تعریف می­کنند. جهان متحول شده نیز، دیپلماسی متحول می­طلبد. دیپلماسی ایستا در جهانی پویا، ناکارآمد و ناموفق خواهد بود. در این میان، دیپلماسی عمومی یا مردمی را می­توان پایه انواع دیپلماسی‌هایی دانست که با ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات و به‌تناسب پیشرفت نوآوری­های آن، با اصطلاحاتی ترکیبی متشکل از نام آن فناوری یا نرم­افزار همراه با دیپلماسی مطرح می­شوند. وجه تمایز اصلی انواع دیپلماسی عمومی از دیپلماسی سنتی، در نوع ارتباط با مردم و استفاده از وسایل تبلیغی است. یعنی دیپلماسی عمومی از ابتدا با مردم، تشکل­های عمومی (شهرداری­ها و...) و سازمان‌های غیردولتی سروکار داشته و فعالیت­های آن محدود به نظرات دولت نیست. جمهوری اسلامی ایران از ابتدا تاکنون، نقش فعالی را در دیپلماسی قدرت نرم از جمله دیپلماسی رسانه‌ای ایفا و تلاش کرده است از این مسیر، با ملت‌ها رابطه برقرار کند. بر این مبنا سیمای جمهوری اسلامی ایران دارای 15 شبکه ملی، 10 شبکه بین­المللی و 34 شبکه محلی است.

شبکه­های جام جم 1، 2 و 3 که همگی زیرمجموعه این سازمان هستند برای ایرانیان مقیم اروپا، آمریکا، آسیا و اقیانوسیه برنامه پخش می­کنند. شبکه­های خبری عربی زبان العالم و شبکه عربی الکوثر و شبکه خبری انگلیسی زبان پرس تی­وی و شبکه اسپانیایی زبان هیسپان تی وی از دیگر شبکه­های تلویزیونی سازمان صدا و سیمای ایران هستند که در سطح جهانی برنامه پخش می­کنند. همچنین شبکه­های سحر 1 و 2، روزانه 38 ساعت برنامه برون­مرزی به شش زبان اردو، انگلیسی، بوسنیایی، ترکی آذری، فرانسه و کردی پخش می­کند. صدا و سیما همچنین شش ایستگاه رادیویی برون‌مرزی به 25 زبان را اداره می­کند. از جمله مشهورترین این رادیوها باید به رادیو صدای داوود (به زبان عبری) اشاره کرد (سایت پخش زنده شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی ایران، 1392) همچنین صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران برای بیش از 30 زبان زنده دنیا برنامه‌های رادیویی تولید و پخش می­کند که از معروف­ترین شبکه‌های رادیویی می­توان به شبکه‌های زیر اشاره کرد:

رادیو ندای اسلام، رادیو دری، رادیو برون­مرزی(1)، رادیو برون مرزی(2)، رادیو برون­مرزی(3)، رادیو برون­مرزی(4)، رادیو برون­مرزی(5)، رادیو برون­مرزی(6)، رادیو صدای آشنا 1 (ویژه ایرانیان مقیم اروپا)، رادیو صدای آشنا 2 (ویژه ایرانیان مقیم آمریکا)، رادیو صدای آشنا 3 (ویژه ایرانیان مقیم آسیا و اقیانوسیه). (سایت پخش زنده شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی ایران، 1392)

شبکه­های العالم و پرس تی­وی و سایر رسانه­های ایران امروزه یکی از ابزارهای اصلی قدرت هوشمند ایران به شمار می­روند. به‌طوری که آمریکا و کشورهای غربی برای جلوگیری از تأثیر رسانه­های ایرانی راهی جز جلوگیری از انتشار پیام­های این رسانه­ها نداشتند (همشهری آنلاین، 06/11/1391)

ت- مؤلفه‌های قدرت سخت جمهوری اسلامی ایران

با توجه به بند 25 سند برنامه‌های توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی که بر «تقویت، توسعه و نوسازی صنایع دفاعی ایران با تأکید بر گسترش تحقیقات و سرعت دادن به انتقال فن‌آوری‌های پیشرفته تأکید می‌کند، مؤلفه‌های قدرت سخت، جایگاه ویژه‌ای در سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران در قالب قدرت هوشمند به خود اختصاص داده است.

مؤلفه‌های نظامی از جمله مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت سخت می‌باشند که جمهوری اسلامی ایران با بهره‌گیری از این مولفۀ در قالب قدرت هوشمند سعی کرده است که در سیاست‌های نظامی رژیم صهیونیستی در منطقه خاورمیانه و به ویژه لبنان تأثیر گذار باشد.

جمهوری اسلامی ایران از ابتدای تشکیل حزب‌الله در سال 1982، مهم‌ترین حامی این جنبش از لحاظ نظامی محسوب می‌شود. آموزش‌های مداوم نظامی کادر حزب‌ا... و نیز موضع مخالف ایران در برابر مخالفان حزب‌ا... و حامیان خلع سلاح این جنبش و مهمتر از آن، تبادل اطلاعاتی از جمله مهمترین تأثیرگذاری قدرت هوشمند سخت ایران در قبال حزب‌ا... لبنان است.(دهقانی، 53:1385)
حزب‌الله از زمان شکل‌گیری، یعنی چند سال پس از انقلاب ۱۹۷۹ ایران، قوی‌ترین متحد غیردولتی ایران بوده است. اساساً، نقش حزب‌الله در نمایش قدرت ایران به اهداف مبارزه با رژیم صهیونیستی و حفاظت از لبنان گره خورده است. امروز حزب‌الله در کنار مشاوران و مربیان نیروی قدس و یگان‌های نظامی سوری، عامل کلیدی مبارزه در خطوط مقدم سوریه و علیه اسراییل است.(خبرگزاری فارس، 14/01/1390)

جنگ 33 روزه حزب‌الله و اسرائیل را می‌توان نمونه‌ای از موفقیت مؤلفه‌های سخت قدرت هوشمند ایران به شمار می‌رود. در جنگ 33 روزه، اسرائیل به دلیل ضعف در کسب اطلاعات درباره ظرفیت‌های نظامی و عملیاتی حزب‌الله بسیار آسیب‌پذیر شد. در این جنگ، رژیم صهیونیستی هم در آغاز جنگ و هم در محاسبه میزان توان موشکی و نظامی رزمندگان حزب‌الله دچار غافلگیری شد. در روند جنگ 33 روزه حزب‌الله و رژیم صهیونیستی، اصول سنتی در مقابل جنگ نامتقارن حزب‌ا... که از جمله آموزش‌های نظامی ایران بود، برای موفقیت رژیم صهیونیستی کاملاً ناکارا عمل کرد. رژیم صهیونیستی در آغاز جنگ هدف عمده از جنگ را نابودی حزب‌الله، خلع سلاح مقاومت و عقب راندن حزب‌الله، به پشت رودخانه لیطانی اعلام کرد(دهقانی،40:1386) با گذشت زمان و در پایان درگیری‌ها، برتری فن‌آوری و تسلیحاتی رژیم صهیونیستی زیر سؤال رفت. علیرغم خسارات شدید به زیر ساخت‌ها و زیربناهای لبنان، تصویری که در محافل داخلی رژیم صهیونیستی و در سطح منطقه و نزد افکار عمومی دنیا ارائه شد، شکست هیمنه ارتشی بود که تا قبل از آغاز این جنگ، داعیه شکست‌ناپذیری داشت. این امر از نظر روانی اثرات سویی بر ارتش رژیم صهیونیستی داشت. علاوه بر ناکامی رژیم صهیونیستی در دستیابی به اهداف اعلام شده‌اش، در آن سوی میدان، حزب‌الله موفق شد جایگاه بهتر و مناسب‌تری را برای خود ایجاد کند.

در این جنگ، ناکارایی سیستم ضد موشکی رژیم صهیونیستی مشخص شد و حزب‌الله به راحتی توانست حدود 4000 موشک میان‌برد به مناطق شمالی رژیم صهیونیستی شلیک کند. همچنین نیروی زرهی ارتش رژیم صهیونیستی مورد سؤال قرار گرفت و بعد از جنگ، تانک مرکاوا از سیستم خارج شد.(پیشگاهی، 25:1390)

پس از صدور قطعنامه 1701 و پایان جنگ، نظرسنجی‌هایی که در رژیم صهیونیستی منتشر شد، حکایت از انتقاد و نارضایتی افکار عمومی از عملکرد دولت و ارتش رژیم صهیونیستی داشت. حدود 70 درصد از پرسش‌شوندگان، مخالف پذیرش آتش‌بس از سوی اسرائیل بدون آزادی دو سرباز اسیر و خلع سلاح کامل حزب‌الله بودند. با تشکیل کمیسیون تحقیق، علل ناکامی‌های ارتش رژیم صهیونیستی بررسی شد و در نهایت، ژنرال دن هالوتز، رئیس ستاد کل ارتش، مجبور به استعفا شد. برخی از تحلیلگران، جنگ 33 روزه را جنگی نیابتی قلمداد کرده و نزاع اصلی را بین ایران و رژیم صهیونیستی می‌دانستند (انوشه، 64:1388 )

نتیجه­ گیری

در حال حاضر، حزب ا... به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین نیروهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی در عرصه­های مختلف لبنان حضور دارد و نه تنها در لبنان بلکه در جهان عرب و جهان اسلام نیز از چهره مقبولی برخوردار بوده و دبیر کل آن (سید حسن نصر ا...) از محبوبیت خاصی نزد ملت­های مسلمان برخوردار است. مسلم است که حزب ا... لبنان هم اینک به‌عنوان یکی از اهرم‌های نفوذ منطقه­ای ایران تلقی می‌شود و هر گونه تقویت یا تضعیف موقعیت این جنبش بر جایگاه منطقه­ای ایران تأثیرگذار خواهد بود. حمایت ایران از حزب ا... بر خلاف حمایت سوریه، مستقیماً به دیدگاه­های ارزشی و ایدئولوژیکی انقلاب اسلامی و لزوم دفاع از جامعه شیعی لبنان باز می­گردد. جمهوری اسلامی ایران از ناحیه حمایت­های خود از جنبش­های حزب­ا... و امل توانسته است تأثیرگذاری زیادی در صحنه سیاسی لبنان داشته باشد. ایران همواره موضعی مخالف در برابر مخالفان حزب­ا... و حامیان خلع سلاح این جنبش، اتخاذ کرده است. با این سیاست‌ها جمهوری اسلامی ایران توسط قدرت هوشمند بر سیاست‌های نظامی رژیم صهیونیستی در منطقه فائق می‌آید.  

________________________________________

منابع

1- دکتری روابط بین‌الملل و استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن. رایانامه: masi.reshad@yahoo.com
- دهشیری، محمدرضا (1380)، درآمدی بر نظریه سیاسی امام خمینی؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- دهشیری، محمدرضا (1390)، قدرت نرم انقلاب اسلامی و نقش آن در ارتقای بیداری اسلامی، ویژه نامه نهمین هم­اندیشی نمایندگان فرهنگی، جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور، شماره اول.
- دهقانی، محمود (1386)، تأثیرات منطقه­ای جنگ اخیر لبنان، پژوهش­های سیاست خارجی، گروه مطالعات خاورمیانه و خلیج فارس.
- دهقانی، محمود (1387)، اسرائیل از نگاه دیگر، پژوهشکده مطالعات استراتژیک پژوهش شماره 10.
- دهقانی فیروز آبادی، جلال (1380)، ضرورت تحول دیپلماسی ایران در جریان متحول، تهران: نشر سمت.
- سلیمانی، محمد باقر (1379)، بازیگران روند صلح خاورمیانه، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه .
- سنیه، افرایم (1381)، اسرائیل پس از 2000، ترجمه عبدالکریم جادری، انتشارات دوره عالی جنگ.
- سعید زاده فراهانی، فرهاد (1391)، نگاهی کوتاه به برخی پیشرفت­های نظامی جمهوری اسلامی ایران، نشریه پرسمان، شماره 123.
- شعاعی، محمد علی (1374)، مفاهیم فرهنگی و روابط فرهنگی، تهران: نشر دفتر مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین­المللی.
- ضیایی پرور، حمید (1383)، جنگ نرم (2) ویژه جنگ رسانه­ای، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر تهران.
- عاملی، سید سعید رضا (1389)، مطالعات انتقادی استعمار مجازی آمریکا (قدرت نرم و امپراتوری‌های مجازی)، انتشارات امیرکبیر.
قوچانی، حمید. (1385)، تهدیدات نامتقارن و تحول در سیاست بازدارندگی اسرائیل، تهران: انتشارات ندا.
- قربانی شیخ نشین، ارسلان؛ کامران کرمی و هادی عباس­زاده (1390)، قدرت هوشمند؛ تحول نوین قدرت در عصر جهانی شدن، فصلنامه روابط خارجی، سال سوم، شماره چهارم.
- کبریایی زاده، حسین (1390)، قدرت هوشمند ج.ا.ایران و انقلاب­های خاورمیانه، ماهنامه روابط فرهنگی(4).
- مسعد، نیفین (1389)، پیامدهای جنگ اسرائیل علیه لبنان (داخلی، منطقه­ای و بین­المللی)، ترجمه محمدرضا بلوردی و صغری روستایی، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه­سازان نور.
- محمدی، حسین (1387)، قدرت نظامی و مؤلفه­های آن، ماهنامه مدیریت نظامی، شماره 31.
- مرکز الاستشارات و البحوث (1388)، لبنان تاریخ، جامعه و سیاست در سال­های 76-72، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه­سازان نور
- مأمون، کیوان (2000)، الیهود فی ایران؛ بیروت: بیسان للنشر و التوزیع و الاعلام، الیار.
- وحیدی، موسی‌الرضا (1386)، تغییر در عرصه سیاست بین‌المللی و دگرگونی ماهیت دیپلماسی، فصلنامه سیاست خارجی، سال بیست و یکم، شماره 2 .
- ویلسون، ارنست جی. (1390)، قدرت سخت، قدرت نرم، قدرت هوشمند، ترجمه طاهره جهان پرور، ماهنامه روابط فرهنگی (4).
- نای، جوزف (1387)، رهبری و قدرت هوشمند، ترجمه محمود رضا گلشن پژوه و الهام شوشتری، انتشارات ابرار معاصر تهران.
- نای، جوزف (1385)، قدرت نرم، ترجمه سید محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، تهران، دانشگاه امام صادق.
منابع خارجی
Barnet Micheal and Duall Reymond (2005), Power in Global Governance, First Published, Cambridge University.
منابع اینترنتی
- احمدی، محمد (1392)، دیپلماسی رسانه‌ای و مدیریت بحران‌های بین‌المللی، قابل دسترسی در:
htm16 maghleh /BOHRAN/ http://www.mrfi.ir/kol1/.
- محمد جواد، رمضانی (1388)، ضرورت و گسترده مفهومی قدرت هوشمند، قابل دسترسی در:
http://durkheim.blogfa.com
- خبرگزاری فارس، حزب‌الله لبنان بازوی قدرتمند دفاعی ایران بالای سر رژیم صهیونیستی است، تاریخ انتشار 19/3/92، قابل دسترسی در:
http://www.farsnews.com/newsv.php?srv=1
- خبرگزاری فارس،گزارش مرکز استراتژیک آمریکا از پیشرفت نیروی دریایی ایران، تاریخ انتشار: 14/1/1390، قابل دسترسی به نشانی اینترنتی:
www.farsnews.com/newstext.php?nn-9001132573
- مقدمه­ای بر نقش رسانه­ها در روابط بین­المللی دیپلماسی رسانه­ای، 21/04/1391، قابل دسترسی در:
http://www.hamshahritraining.ir/news-3544.aspx
- حسن، مقدم، آشنایی با قدرت نظامی اسرائیل قابل دسترسی در:
http://noorportal.net/90/150/151/29208/aspx
- همکاری­های ایران و لبنان، (1392) سایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در لبنان، قابل دسترسی در:
http://iranianembassy.net.lb
- یک گفتگو از پرس تی وی، غرب دسترسی به رسانه آلترناتیو را محدود می­کند، قابل دسترسی در:
http://hamsharionline.ir/details/
- مشرق نیوز، رونمایی از بزرگ‌ترین پهپاد کشور با برد 2 هزار کیلومتر، تاریخ انتشار، 27/7/1392، قابل دسترسی در:
http://www.mashreghnews.ir/fa/news/264200
- مشرق نیوز، معرفی 10 دستاورد جدید دفاعی ارتش، تاریخ انتشار: 23/1/1391، قابل دسترسی در:
http://www.mashreghnews.ir/fa/news/110691
- مشرق نیوز، ققنوس ایرانی پس از 20 سال از خاکستر برخاست، تاریخ انتشار: 22/3/1391، قابل دسترسی در:
http://www.mashreghnews.ir/fa/news/126191
نام:
ایمیل:
* نظر: